واحد هنر تبیان زنجان- 5ـ بعد از آن که آرامش روی از آخرین پادشاه صفوی برتافت، بعد از بیداد افاغنه و استقرار حکومت نادرشاه افشار و سپس زندیه و پس از آنکه وضعیت سیاسی در زمان قاجار سر و سامانی گرفت، تکیهها و دستهها و تعزیهها با همان شوکت پیشین، دوران فترت را پشت سر گذاشته، به یاد امام حسین و عزیزان کربلا به جلوه در آمدند. از این زمان است (یا تصور ما چنین است) که خط زیبای نستعلیق بر بیرق های گلدوزی شده و علامت ها و کتل ها و پارچههای عزا نمودار گشت.
هنر خط، نشانهای شد برای آن که خوشنویسان در عزای حسینی با مرکب دیده به ماتم بنشینند. هم در این ایام بود که میرزا محمدرضا کلهر، فیض الدموع را به شیوهی نستعلیق و با مرکب چاپ نوشت ـ تا نوشتهی میرزا محمدابراهیم نواب تهرانی در شرح واقعهی نینوا به سال 1286هـ.ق در تهران انتشار یابد. این یکی از بهترین آثار به جا مانده از میرزا است: "وای بر شما مردم کوفه، هیچ دانید که کدام جگر از رسول خدا ببریدید و کدام پردگی او بیرون کشیدید و کدام خون او بریختید و کدام حرمت را ضایع گذاشتید.
امری بس منکر آوردید و کاری بس عجیب کردید و عجب نباشد که از این واقعه آسمان خون ببارد". میرزا (1245ـ 1310 هـ.ق) یکی از مشاهیر خوشنویسان و از استادان خط نستعلیق است و این خط را چنان به پختگی و محکمی نوشته و در تحسین و تزیین آن کوشیده است که در این راه ثالث میرعلی هروی و میرعماد صیفی قزوینی به شمار میآید.
6ـ درویش عبدالمجید طالقانی در حدود سال 1150 هـ.ق در طالقان پای به عرصهی وجود نهاد. در اوان جوانی رهسپار اصفهان شد و به کسوت فقر مشرف گردید و در آن حال به مشق خط روی آورد. در آغاز از روی خط میرعماد به تمرین و تعلم پرداخت و در این تجربه به کمال رسید. امّا چون دید نام نامی و آوازهی بزرگ استاد، جهانگیر است و او که خود عشق به جاودانگی داشت، در بارقهی اشتهار میرِ بزرگ، پرتوی نخواهد یافت، روی به خط شکسته آورد.
و استعداد شگرف خود را در استکمال این خط زیبا به کار آورد و زمینهی خط میراث استادان گذشته را مثل شفیعا کمال بخشید. از آثار برجستهی او یکی نسخهی کلیات سعدی است که در کتابخانهی سلطنتی سابق ایران محفوظ میباشد و دیگری نگارش دوازده بند"ترکیب بند محتشم کاشانی "در رثاء و شهادت سید الشهداء است: " تن های کشته گان همه بر خاک و خون نگر سرهای سر وران همه بر نیزهها ببین آن تن که بود پرورشش در کنار تو غلطان به خاک معرکهی کربلا ببین ". هرچند عدهای این اثر را منسوب به درویش میدانند، امّا هر چه هست طراوت و حسن و جمال و شکسته نویسی درویش را دارد که به قولی هنرش از آسمان میرسید.
7ـ استاد حبیب اله فضائلی که یادش گرامی باد، گنجینه الاسرار عمان سامانی را که شرح واقعهی کربلاست، به خط نستعلیق و در سال 1401 هـ.ق نگاشته است. خط او جانمایهی همان غوغای پنهان شعر عمان را دارد. زیبا و دلنشین است: " روی در میدان این دفتر کنم شرح میدان رفتن شه سر کنم باز گویم آن شه دنیا و دین سرور و سر حلقهی اهل یقین چون که خود را یکه و تنها بدید خویشتن را دور از آن تن ها بدید قد برای رفتن از جا راست کرد هر تدارک خاطرش میخواست کرد ".
8ـ سال 1365 کتاب نفیسی به قلم استاد غلام حسین امیرخانی رئیس انجمن خوشنویسان ایران، حاوی ترکیب بند محتشم کاشانی ـ با قلمی شیوا و متین به خط خوش نستعلیق، به همراه همین اثر، امّا به قلم درویش عبدالمجید طالقانی شکسته نویس، با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شده است. این مجموعه با قطعات جلی، خط نقاشی و چلیپا همراه است.
غلامحسین امیرخانی خود دربارهی درویش و شرح زندگانی او با قلم کتابت شرحی نوشته و خط او را ستوده است. این مجموعه شاید بهترین اثر خوشنویسی باشد که ترکیب بند مولانا محتشم کاشانی را در بر میگیرد: " نخل بلند او چو خسان بر زمین زدند طوفان در آسمان ز غبار زمین رسید پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش از انبیاء به حضرت روح الأمین رسید ".
9ـ صلای غم، نام کتابی ست که مشفق کاشانی در سال 1366 با همکاری مرکز هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انتشار داده است. وی در این کتاب دوازده بند محتشم کاشانی را تضمین کرده و در سوگ سروران کربلا اثری قابل تأمل خلق کرده است و استاد قربانعلی اجلّی آن را به خط زیبای نستعلیق آراسته و با قطعات سیاه مشق و نقاشی خط مزین کرده است: " شب شعله خیز با نفس آتشین رسید صبح از هراس دی، بدم واپسین رسید آه سحر، به ساحت جان آفرین رسید چون خون ز حلق تشنهی او بر زمین رسید جوش از زمین به ذروه عرش برین رسید ".
10ـ شک نیست که نگارش آثاری از این دست، یا قطعات مجزا به خط جلی، سابقهای دیرینه دارد و کم نیست اگر جستجو یا تأملی بشود. نگارنده به صرف آنکه مدخلی گشوده باشد، از این چند نمونه یاد کرده است.
همه میدانیم محرم که میرسد و خروش خسته دلان بر میخیزد، هر یک از ایرانیان به ذوق و سلیقه و هنر خود حضوری مییابند و اثری میآفرینند تا مقبول سالارشهیدان واقع شوند. پارچهنوشتههای سیاه به قلم سفید، مزین به شعر محتشم و با خط خوش هم کلام نوحه سرایان مجلس عزای حسینیاند. گاه بر کاشی نقش بسته و دور تا دور صحن تکیه را زینت داده است.
گاه بیرق سه گوشی را که بر شانهی دردمندی عزاداری میبینی، با بیتی از همین مرثیه یا مراثی دیگر گلدوزی کرده اند. اینجا هم هنر خط جلوه میفروشد ـ اگرچه به رنگ سرخ در آمده و یادآور خون شهیدان کربلاست. آنچه را که هرگز نمیتوان کتمان کرد، این واقعیت آشکار است که، ایرانیان در تمامی عرصههای هنر همواره یادی هم از لب تشنهی حسین کرده اند: " وین نخل تر کز آتش جانسوز تشنگی دود از زمین رسانده به گردون حسین توست ".
گردآوری:گروه هنر سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/Art.html