تذکرات اخلاقي درباره حج و عمره

کسي که مي خواهد به حج يا عمره مشرف شود، بايد قبل از سفربه محاسبه نفس بپردازد. يعني از اعمال و احوال خود، بازرسي دقيقي به عمل آورد و بنگرد که آيا عباداتي نظير نماز، روزه، خمس، صله رحم ونيکي به ديگران و ساير عبادات را به نحو صحيح انجام داده است؟ آيا اموال و دارايي او حلال است؟ آيا ديگران به ويژه نزديکان و وابستگان او از وي راضي هستند؟

تذکرات اخلاقی

1) توجه :

زائران گرامي که به سفر حج تمتع يا عمره مفرده مشرف مي شوند، قبل از هرچيز بايد به عظمت و معنويت اين سفر روحاني، توجه داشته باشند. توجه به اينکه به چه سفري مي روند واين سفر عرفاني چه برکات و فوائدي را مي تواند براي آنان به همراه داشته باشد، ضروري است. «توجه داشتن و غافل بودن»، اولين گام در سير و سلوک است. بدين ترتيب زائر خانه خدا بايد با هوشياري و توجه کامل، از فريضه انسان سازحج، کمال بهره برداري را بنمايد تا علاوه بر اينکه عبادت او مورد پذيرش حضرت حق واقع شود، پيشرفت قابل ملاحظه اي نيز در سير و سلوک داشته باشد.

2) تفکر :

سفر معنوي حج، فرصت بسيار مناسبي براي تفکر است. تفکر، در آموزه هاي ديني از اهميت والايي برخوردار است. خداوند تعالي، در آيات متعددي از قرآن کريم، فلسفه نزول قرآن را، تفکر بر مي شمارد. چنانکه در آيات متعددي، انسان را به سبب بي توجهي و عدم تفکر مواخذه مي کند. هم چنانکه در آيات متعددي، تفکر را ويژه انسان هاي خردمند و خردپيشه مي داند.
انسان بايد با سلاح تفکر به مبارزه با شيطان بپردازد. خصوصاً کسي که به حج مشرف مي شود بايد بيش از ديگران خود را به سلاح تفکر مجهز نمايد. گاهي اوقات عدم تفکر موجب مي شود حج گزار از ناحيه ي عباداتي که انجام مي دهد، فريب شيطان را بخورد. اساساً کسي که اهل تفکر نباشد، نمي تواند توجه و آگاهي پيدا کند و به ورطه غفلت کشانده مي شود. بنابراين زائر خانه خدا بايد در شبانه روز،ساعتي يا ساعاتي را به تفکر اختصاص دهد و با خود بينديشد که هدف از خلقت او چيست؟ براي چه در اين دنيا آمده است؟ و به کجا خواهد رفت؟ بايد در مورد حرکتي که به سوي خدا دارد فکر کند. به زاد و توشه اي که در اين راه پر مشقت لازم دارد، بينديشد. در مورد اسرار و رازهاي شگفت نهفته در فريضه انسان سازحج تفکر کند تا اعمالي که به جا مي آورد علاوه بر صحت فقهي، از حقيقت و کمال معنوي نيز برخوردار شود و داراي صحت اخلاقي نيز باشد و مقبول درگاه پروردگار متعال گردد.

3) محاسبه نفس :

کسي که مي خواهد به حج يا عمره مشرف شود، بايد قبل از سفربه محاسبه نفس بپردازد. يعني از اعمال و احوال خود، بازرسي دقيقي به عمل آورد و بنگرد که آيا عباداتي نظير نماز، روزه، خمس، صله رحم ونيکي به ديگران و ساير عبادات را به نحو صحيح انجام داده است؟ آيا اموال و دارايي او حلال است؟ آيا ديگران به ويژه نزديکان و وابستگان او از وي راضي هستند؟ و بدين صورت قبل از سفر به سوي خداوند متعال، متوجه اعمال خويش گردد و ضمن محاسبه آن اعمال با خود بينديشد که اگر به جاي سفر حج، به عالم برزخ وارد مي شد، وضع او چگونه بود؟
«يا ايها الذين امنو اتقو الله و لتنظر نفس ما قدمت لغدٍ و اتقوا الله ان الله خبيرٌ بما تعملون - اي کساني که ايمان آورده ايد، تقواي الهي پيشه کنيد و هر کس بايد بنگرد که براي فردا، چه عملي پيش فرستاده است. تقواي الهي پيشه کنيد که خداوند به اعمال شما آگاه است.» (حشر/18).
بنابراين آيه شريفه، هر انساني بايد بنگرد که آيا در محضر خداوند قادر مي تواند پاسخگوي رفتار، گفتار و کردار خويش باشد؟ و سپس براين اساس به اصلاح اعمال خود بپردازد و سعي کند خداوند متعال و بندگان خداوند را از خود راضي نموده و آنگاه آماده سفر حج يا عمره شود و به تعبير زيباي اميرمومنان (ع): «به حساب اعمال نفس خود رسيدگي کنيد و از آن بخواهيد که وظايف و مسئوليت هاي خود را انجام دهد و ازآنچه رفتني و تمام شدني است براي آنچه ماندني و جاودان است بهره برگيرد، و پيش از آنکه برانگيخته شويد، توشه راه و سفر را برداريد وخود را آماده و مهيا سازيد.» (غررالحکم، 4779)

4) توبه :

کسي که مي خواهد عازم مکه شود، نبايد در نامه اعمال خود، هيچ گناهي را باقي گذارد. «يا ايها الذين امنوا توبوا الي الله توبه نصوحاً- اي کساني که ايمان آورده ايد! به درگاه خداوند توبه کنيد؛ توبه اي نصوح و خالصانه.» (تحريم /8) اگر زائر خانه خدا قبلاً از شيطان و هواهاي نفساني پيروي کرده و مرتکب گناه شده است، قبل از تشرف به حج شايسته است که از معاصي گذشته توبه نمايد و در برابر رحمت خداوند رحمان و رحيم شرمسار و خجالت زده باشد. و مطمئن باشد که اگر واقعاً توبه نمايد، خداوند گناهان او را مي آمرزد و پرونده سياه و پر از گناه او را به پرونده اي روشن و درخشان - که صفحه اول آن مزين به توبه است - مبدل مي سازد:
«الا من تاب و آمَنَ و عمل عملاً صالحاً فاولئک يبدل الله سيئاتهم حسناتٍ و کان الله غفوراً رحيماً- کساني که توبه کنند و ايمان آورند و کارهاي شايسته انجام دهند، خداوند بدي هايشان را به نيکي ها تبديل مي کند و خداوند آمرزنده و مهربان است.» (فرقان/70) و انجام حج يا عمره با چنين پرونده درخشاني بهتر و بيشتر مورد قبول خداوند واقع مي شود، چرا که بنابر فرموده رسول خدا (ص) «نزد خداوند هيچ چيز محبوب تر از مرد يا زن توبه کننده نيست». (بحارالانوار، ج6، ص 21)

5) اجتناب از گناه :

پس از آنکه زائر خانه خدا از گناهان گذشته خود توبه کرد و مشرف به سفر حج يا عمره شد، بايد مراقبت و مواظبت کامل ازاعمال و رفتار خود داشته باشد. از هرگونه گناه و معصيتي اجتناب نمايد و خداوند سبحان را ناظر براعمال خود ببيند. نکته مهمي که بايد توجه داشت اين است که اگر کسي متّقي شود و تقوا را در عمق جان خود رسوخ دهد، بنابر فرمايش قرآن کريم به مقام فرقان دست مي يابد. يعني حالتي در او به وجود مي آيد که ناخودآگاه بين حق و باطل تميز مي دهد و الهامات رحماني را از وسوسه هاي شيطاني تشخيص مي دهد. و به اين ترتيب مي تواند وظيفه و مسئوليت «مراقبه» را به خوبي انجام دهد. چنين کسي وقتي درمراسم حج و عمره، لبيک مي گويد، مي تواند پاسخ دلنشين خداوند متعال را باگوش دل و جانِ خويش بشنود. بنابراين زائرخانه خدا بايد متقي شود و توجه داشته که گناه موجب سقوط و ظلمت است و اين ظلمت، مانع رسيدن رحمت خداوند متعال به او مي شود. از اين رو بايد از همه گناهان مخصوصاً گناهاني نظير سوء ظن، بداخلاقي، غيبت، تهمت، استهزاء، سخن چيني، اهانت و ... پرهيز کند و اگر خداي نخواسته گناهي براي او پيش آمد، فوراً به فکر جبران و تدارک آن باشد، يعني از رحمت خداوند مايوس نشود و مجدداً توبه نمايد و با حفظ توبه مايوس نشود و مجدداً توبه نمايد و با حفظ توبه خود مراقبت کند که در سراشيبي گناه واقع نشود. گناه متعدد و گناه روي گناه و خصوصاً توجيه گناه، آدمي را سياه بخت و حج و عمره او و بلکه همه اعمال او را ضايع خواهد کرد.

6) ذکر :

دوام ذکر واستمرار ارتباط با خداوند متعال و قطع ارتباط با غيرخداوند، در اين سفر معنوي از اهميت فراواني برخوردار است. چرا که باعث مي شود، انسان مورد توجه خداوند واقع شود «فاذکروني اذکرکم- مرا ياد کنيد تا شما را ياد کنم.» (بقره /152) کسي که به حج يا عمره مشرف مي شود بايد دنيا و تعلقات دنيوي و مادي مربوط به آن را رها کند و دائماً در حالت ذکر و به ياد خداوند سبحان باشد و او را تحميد و تسبيح نمايد و به اين وسيله، آمادگي و آرامش لازم براي درک معنويت حج و عمره را به دست آورد و از اضطراب ها و تشويش هاي ماديت و دنياگرايي رهايي پيدا کند. نماز و دعا و تلاوت قرآن در ايجاد و استمرار اين ارتباط و حالت ذکر، نقش برجسته اي دارد. بنابراين حج گزار نبايد از خواندن نماز اول وقت و نماز شب و ساير نمازهاي مستحب غافل شود. و نيز نبايد از تلاوت قرآن غفلت نمايد و دست کم در اين سفر روحاني، يک دوره قرآن کريم را تلاوت و ختم نمايد و در مفاهيم و آيات شريفه، تا حدي که براي او ممکن است دقت و تدبر کند و چنانکه رسول خدا (ص) فرموده اند: «عليک بتلاوه القران و ذکر الله کثيراً فانه ذکر لک في السماء ونور لک في الارض - برتو باد به تلاوت قرآن و بسياري ذکر و ياد خداوند؛ زيرا که آن در آسمان براي تو نام و آوازه خواهد بود و در زمين موجب نور و روشنايي براي توخواهد شد.» (الخصال، ص 525).
البته نکته مهم در مساله «ذکر»، توجه به حقيقت ذکر است. رسول خدا (ص) دراين باره مي فرمايد: «من اطاع الله عز و جل فقد ذکر الله و ان قلت صلاته و صيامه و تلاوته للقرآن - هر کس خداوند را اطاعت و فرمانبرداري کند، به درستي که ذکر خدا کرده است، هر چند نماز خداوند و روزه گرفتن و قرآن خواندنش، اندک باشد.» (بحارالانوار، ج77، ص 86) و بايد توجه داشته باشيم که روي گرداني از ياد و ذکر خداوند تعالي آثار و تبعات وحشتناک و شکننده اي دارد که مهم ترين آن، همنشيني و همراهي شيطان با انسان است: «و من يعش عن ذکر الرحمن نقيض له شيطاناً فهو له قرين- هر کس از ياد خداوند رحمان، روي گرداند، شيطاني را بر او مي گماريم تا همدم و همراه او باشد.» (زخرف/36)

7) دعا :

دعا، مغزعبادات و خواسته و محبوب الهي و بهترين عبادت و کليد رستگاري و چراغ تاريکي و سلاح مومن و قائمه دين و به تعبير بلند قرآن کريم، وسيله جلب توجه خداوند تعالي است: «قل ما يعبوا بکم ربي لولا دعاوکم ...- بگو اگر دعاي شما نباشد، پروردگارم هيچ اعتنايي به شما نمي کند» (فرقان/77)
و حتي امام باقر (ع) در پاسخ به اين سئوال که زياد تلاوت قرآن کريم بهتر است يا زياد دعا کردن؟ با استناد به همين آيه شريفه فرمودند: دعا کردن. (بحار الانوار، ج93، ص 299) بهترين دعاها که بايد در مواقع استجابت دعا به آن اهميت داده شود، دعا براي ظهور و فرج حضرت ولي عصر «ارواحنافداه» است که استجابت همه دعاهاي ديگر را نيز در بر دارد بعد از آن مي توان به دعا براي عافيت، حسن عاقبت، کسب تقوا، رفع صفات رذيله و تقرب الي الله به عنوان بهترين دعاها اشاره نمود. همچنين زائران گرامي بايد دعا براي ديگران را مقدم بر دعاي براي خود بدانند و براي رفع گرفتاري ها و رنج هاي شخصي و اجتماعي مومنان دعا نمايند. امام صادق (ع) نقل فرموده اند که حضرت زهراي اطهر (س) هرگاه به دعا بر مي خاست، براي مردان و زنان مومن دعا مي کردند و براي خودشان دعا نمي فرمود. در اين باره از آن حضرت سئوال شد حضرت زهرا (س) فرمودند: اول همسايه سپس خانه. (بحارالانوار، ج93، ص 388).

زائران خانه خدا بايد از نظر اخلاقي، نمونه و اسوه باشند و در عمل، موجب اعتلاي آبروي اسلام و مسلمانان وتشيع و نيز مايه زينت و فخر ائمه طاهرين (ع) باشند.

8) توسل :

توسل به عترت طاهره (س) وسيله ارتباط با خداوند است: «يا ايها الذين امنوا اتقوا الله و ابتغوا اليه الوسيله- اي کساني که ايمان آورده ايد! تقواي الهي پيشه کنيد و براي تقرب ونزديکي به او، وسيله و واسطه بجوييد.» (مائده/35) و رسول خدا (ص) هم فرموده اند: «امامان و رهبران اين امت از نسل حسين بن علي (ع) هستند. هر که آنان را اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده وهر که آنان را نافرماني کند، خداوند را سرپيچي کرده است. آنان دستگيره محکم اند و آنان وسيله تقرب و نزديکي به خداوند عزوجل هستند» (عيون اخبار الرضا (ع)، ج2، ص 52) بنابراين بايد با توسل به واسطه اهل بيت (ع) به درگاه خداوند رفت. توسل به آن ذوات مقدس در استجابت دعا و استغفار و قبولي حج و عمره تاثير فراواني دارد و ازبرترين توسلات، دعا و استغفار در مراقد و مزارات مطهر آنان است که در حقيقت دعا و استغفار در محضر آن ها است. ازاين رو به زائران محترم توصيه مي شود خصوصاً زماني که در مدينه منوره به سر مي برند، از توسل به حضرات معصومين (ع) غفلت نمايند.

9) اخلاص :

حج و عمره بايد تنها و تنها، براي رضا خداوند متعال به جا آورده شودو هيچ رنگي جز رنگ خدا که بهترين رنگ هاست نداشته باشد. کسي که به مکه مي رود بايد ناخالصي ها را از نيت و قصد خود پاک کند و حج يا عمره خود را فقط براي اطاعت فرمان الهي انجام دهد. چراکه اگر غير از اين باشد، به تعبير رسول خدا (ص) مورد قبول خداوند واقع نخواهدشد: «اذا عملت عملاً فاعمل لله خالصا لانه لا يقبل من عباده الاعمال الا ما کان خالصاً- هرگاه عملي را انجام دادي، آنها را تنها براي خداوند انجام ده، زيرا او تنها، اعمالِ خالص بندگانش را مي پذيرد.» (بحارالانوار، ج77، ص 103).
اگر حج يا عمره کسي جنبه تفريحي پيدا کند يا براي به دست آوردن عنوان و شهرت يا براي تجارت و استراحت و مانند اين ها باشد، يا تکرار آن از شان او بالاتر باشد، حقيقتِ عباديِ خود را از دست مي دهد و به ظاهري بدون مغز و قالبي پوچ تبديل مي گردد و به اين ترتيب نابود مي گردد و به تعبير اميرمومنان (ع): «ضاع من کان له مقصد غيرالله- هر کس مقصد و هدفي غير از خداوند داشته باشد، ضايع و تلف و نابود مي شود. (غررالحکم، 5907)
بنابراين شايسته است مومنين به جاي حج استحبابي متعدد يا عمره هاي مکرر، از همنوعان به ويژه بستگان ونزديکان خويش دستگيري کنند و آنان را در مشکلات و رنج هايشان ياري نمايند.

10) اغتنام فرصت :

شايسته است زائران گرامي در اين مدت کوتاه، فرصت ها را غنيمت دانسته و از دست ندهند و نسبت به حضور همراه با توجه و ادب در حرم هاي شريفه و انجام اعمال و مستحبات مکه مکرمه و مدينه منوره و احياء و شب زنده داري در ايام حج و عمره غفلت نورزند و وقت خود را به بطالت نگذرانند و به جاي حضور بيش از اندازه در بازار و محل اقامت و مکان هاي ديگر، به عبادت در حرمين مشغول باشند. و از برکات معنوي آن دو مسجد شريف بهره بگيرند و فرصت کوتاه و زودگذراين سفرمعنوي را غنيمت بشمارند و از آن به خوبي بهره برداري نمايند. امير مومنان (ع) مي فرمايند: «انتهزوا فرص الخير فانها تمر مر السحاب- فرصت هاي خوب را دريابيد، زيرا فرصت ها همچون ابر مي گذرند.» (غررالحکم، 2501)

11) حضور قلب :

زائر مکه و مدينه، بايد بيش از هر زمان ديگر، در استمرار و افزايش حضور قلب خود، سعي نمايد و توجه داشته باشد که در محضر خداوند تعالي و معصومين (ع) است و گفتار وکردار و افکار و نيات او در محضر آن بزرگواران مي باشد و از اين جهت بايد با دلي پاک، ضميري خالص و با آمادگي کامل به دو حرم شريف و قبرستان بقيع وارد شود و ادب حضور را مراعات نمايد و بداند که خداوند متعال فرموده است: «و قل اعملوا فسيري الله عملکم و رسوله و المومنون - و بگو عمل کنيد! خداوند و رسول او و مومنان (که اهل بيت (ع) هستند)، اعمال شما را مي بينند.» (توبه/105) لذا با حضور قلبِ هر چه بيشتر از فيض آن اماکن مقدس براي سلوک معنوي خود بهره گيرد. چنانکه در زيارت جامعه کبيره خطاب به آن بزرگواران مي گوييم: «بکم يسئلک الي الرضوان» و در دعاي ندبه مي خوانيم: «فکانوا هم السبيل اليک و المسلک الي رضوانک.» از آن ذوات مقدس براي سير و سلوک و کمک و مساعدت بطلبد.

12) حسن خلق :

زائران خانه خدا بايد از نظر اخلاقي، نمونه و اسوه باشند و در عمل، موجب اعتلاي آبروي اسلام و مسلمانان وتشيع و نيز مايه زينت و فخر ائمه طاهرين (ع) باشند. امام صادق (ع) خطاب به شيعيان مي فرمايند: «اي جماعت شيعه! مايه آبروي ما باشيد نه باعث بدنامي ما. با مردم به زيبايي و خوبي، سخن بگوييد. زبان هايتان راحفظ ومواظبت کنيدو آن ها را از بيهوده گويي و سخنان زشت، باز داريد.» (الامالي صدوق، ص 327) بنابراين لازم است زائرين گرامي به حکم آيه مبارکه «انما المومنون اخوه...» (حجرات/10) با يکديگر رفتاري همراه با گذشت و بردباري، ايثار و فداکاري، حُسن خلق و مهرباني داشته باشند و عطوفت و مهرورزي و محبت در ميان آنان حکمفرما باشد. و بدانند که به فرموده امام حسن عسکري (ع): «شيعه علي (ع) هم الذين يقتدون بعلي (ع) في اکرام اخوانهم المومنين - شيعيان علي (ع)، آنانند که در اکرام و احسان وگرامي داشت برادران مومن خويش به علي (ع) اقتدا مي کنند.» (بحارالانوار، ج68، ص 162) و در حقيقت همانگونه که خداوند تعالي هميشه به بندگان خويش نيکي و خوبي مي کند، آنان نيز به همديگر نيکي و خوبي مي نمايند و به دنبال فسادانگيزي و شر و بدي نيستند چرا که خداوند مفسده انگيزان را دوست نمي دارد: «و احسن کما احسن الله اليک و لا تبغ الفساد في الارض ان الله لايحب المفسدين» (قصص/77)

نويسنده: آیت الله العظمی مظاهری

گرد آوری: گروه دین و اندیشه سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/Religion_Thoughts.html