واحد دین واندیشه تبیان زنجان- حرممطهّر حضرتمعصومه سلاماللَّهعليها مركز افاضهفيوضاتربّانيه است. انوار هدايت از اين كانون نور پى در پى ساطع بوده و همه جا را روشن و تابناك مىگرداند و پيوسته امواج علم، معرفت و فضيلت از آن محور فضيلت و كمال به اطراف و اكناف جهان مىرسد و اينك ما در اين مجال گوشههايى از اين فيض لاينقطع و هدايت مستمر و بركتهاى بيشمار را عرضه مىكنيم.
1- تدريس و تدرّس:
يكى از پايگاههاى اصلى براى تدريس آقايان اساتيد حوزهمباركه علميه، محدوده حرم شريف و مسجد بالاسر و صحن مقدّس و حجرات آن است. اين جريان از ديرزمان تا كنون ادامه داته و برنامهاى رايج و داير بوده است، هرچند مراكز مجهّزى براى تدريس - مخصوصاً به لحاظ عدم مزاحمت سروصدا آماده گرديده و در اين سالها دروس بسيار مهم و پرجمعيّت به آن مراكز سه گانه (60) منتقل شده، ليكن درس گفتن و درس خواندن از محدوده حرم شريف منقطع نگرديده و همواره درسهايى برقرار است.
در سابق كه مهمترين درسها در همين مركز باقداست برگزار مىشده است، مثلاً درس مؤسسحوزه، مرحومآيتاللَّهالعظمىحايرى اعلىاللَّهمقامه در مسجد بالاسر و قبةالعلماء بوده كه بعد هم در همانجا دفن شدند.
نيز محلتدريس مرحوم آيتاللَّهالعظمى آقاىسيّدمحمّدحجت
كوهكمرى رضواناللَّهعليه، در صحن شريف و مسجد بالاسر بوده است و هماكنون عكسى موجود است كه آن بزرگوار را بر كرسى تدريس در صحن مطهّر و كنار ايوان ساعت، نشان مىدهد.
مركز درسى زعيمبزرگاسلام، مرحومآيتاللَّهالعظمىآقاىبروجردى، بدواً تا ساليان سال در مسجد بالاسر و در تابستان، صحن شريف بوده است. عكس آن بزرگ مرد در حال تدريس، برفراز منبر درس، در كنار ايوان ساعت، موجود و در كتابهاى منعكس شده است، البته در سالهاى آخر عمر شريفشان كه شبستان عالى مسجد خودشان آماده شده درسشان را بدانجا منتقل كردند.
مرحوم آيتاللَّهالعظمى آقاىگلپايگانى قدّسسرّه بعد از ارتحال سيدالطائفه آقاى بروجردى قدّسسّره درس خارج خود را از منزل و از مسجد امام حسن عسكرى عليهالسّلام به مسجد بالاسر در زمستان و به صحن مطهّر در تابستان منتقل كردند و عكسهاى متنوّع، آن بزرگمرد را در كنار ايوان ساعت بر كرسى درس و در حال تدريس، نشان مىدهد و در بعضى از اين تصويرها صورت سنگ قبرهاى صحن نيز كه قبل از بازسازى صحن شريف بوده، پيداست و به خوبى مشخص است.
بارى، اين جريان ادامه داشت تا وقتى كه بر اثر ازدحام طلاب و فضلا و شاگردان و جهاتديگر، درس خود را منتقل به سالن بزرگ غربى مسجد اعظم كردند.
مرحوم آيتاللَّهالعظمى آقاى مرعشى رضواناللَّهعليه در مسجد بالاسر حضرت معصومه سلاماللَّهعليها تدريس مىكردند و تا پايان عمر، اين برنامه را ادامه دادند و عكسهاى موجود است كه ايشان را در حال تدريس در آن مكان مقدّس، نشان مىدهد.
2- مباحثهها:
مواضع مختلف مسجد بالاسر حضرت معصومه سلاماللَّهعليها و مسجد طباطبائى - مسجد موزه - و صحن شريف و برخى از حجرات آن غالباً جايگاه مباحثه آقايان طلاب و فضلا است كه هر دو نقر، سه نفر يا بيشتر در آن مواقف نورانى سرگرم بحثهاى علمى و دينى و مرور و بازگوكردن و تكرار نمودن درسهايى كه خواندهاند، مىباشند.
3- اذان در مقاطع سهگانه:
از برنامههاى نشاطانگيز حرم مطهّر، پخش اذان در مقاطع سهگانه، يعنى طلوع فجر و مقارن زوال يعنى ظهر و ديگر اول مغرب از بلندگوهاى حرم است. صداى روحبخش اذان به وسيله مؤذنان خوش آهنگ، طنين خاصّى دارد، به ويژه هنگام اذان صبح كه صوت اذان در سكوت و آرامش محيط و فضا، تا مسافتى دور مىرود و مردم باايمان را به اقامه نماز دعوت مىكند و اثر مخصوصى در دل و جان اهل ايمان دارد.
4- پخش مناجات قبل از اذان صبح:
لحظاتى قبل از طلوع فجر و اذان صبح، بلندگوهاى حرم مطهّر مناجاتى را پخش مىكند كه به وسيله يكى از آقايان خوشصدا برگزار شده است. صداى دلنواز مناجات حرم، در آن ساعت اثر معنوى ويژهاى دارد و روحانيّت خاصّى را ايجاد مىكند و شايد مسافران و زائران كريمه اهلبيت، بيشتر لذّتِ وصفناپذير اين مناجات سحرگاهى را درك كنند.
جاى تأسف است كه به نظر ما اين برنامه روحبخش از جهت كمّ و كيف، كاهش يافته و وضع بسيار عالى ساليان سال قبل از ده يا بيست سال اخير، رو به ضعف گذاشته است، آنچنان كه بنده مىفهمم وقت آن كمتر و صداى بلندگوها هم ضعيفتر است و گاهى در غير حول و حوش حرم، به گوش نمىرسد.
5- نمازهاى جماعت در مقاطع سهگانه:
يكى از برنامههاى شكوهمند حرم مطهّر، نمازهاى جماعت متعدّدى است كه صبح و ظهر و شب در آن مكان مقدّس و اطراف و جوانب آن برگزار مىشود.
آنچه براى خود بنده به صورت يك خاطره شيرين از دوران تجرّد در ذهنم باقى مانده است، منظره نماز صبح است كه اول طلوع صبح، نخست مرحوم آيتاللَّهالعظمى مرعشى رحمةاللَّهعليه نماز صبح را برگزار مىكردند. (61) و با فاصلهاى اندك مىرفتند و سپس اذان ديگرى گفته مىشد و نماز جماعت توسط مرحوم آيتاللَّهالعظمى آقاى گلپايگانى قدّسسرّه برگزار مىشد و بعد از فراغت ايشان از نماز و خروجشان از مسجد بالاسر، جماعت سوّم توسط مرحوم آيتاللَّه آقاى حاج سيد احمد زنجانى رضواناللَّهعليه برگزار مىشد و در هر جماعتى عدّهاى كه تازه آمده بودند شركت مىكردند و گاهى بعضى از مؤمنين موفق به شركت در دو جماعت نيز مىشدند.
راستى آن صحنه بسيار باشكوه و ديدنى بود و از روحانيّت خاصّى برخوردار بود، ياد آن ايّام و ساعات و لحظات عطرآگين بخير.
6- دعا:
از فيوضات عاليه حرم مطهّر حضرت معصومه سلاماللَّهعليهامراسم مختلف در اوقات مناسب آنهاست كه گروه كثيرى از ساكنان محترم قم و نيز از زائران حضرت معصومه سلاماللَّهعليها در آن مراسم روحانى و معنوى شركت مىكنند و دعاهاى مباركه و مأثوره، مانند دعاى شريف كميل در شبهاى جمعه و دعاى مبارك ندبه در صبح جمعه و در مواقعى دعاى شريف توسّل را مىخوانند و از باشكوهترين مظاهر اين برنامه، مراسم دعاى عرفه امام حسين عليهالسّلام در عصر روز عرفه است كه جمعيت عظيمى با شور فراوان در آن شركت مىكنند.
7- جشنها:
از جمله فيوضات و بركات اين مركز نور، برپاداشتن مراسم اعياد مذهبى و اقامهجشنها در مسجدبالاسر و احياناً رواقها و صحنهاست. در اين مراسم، جمعيّت بسيار از زوّار و غير زوّار شركت مىكنند و به شادى و سرور پرداخته، مدّاحان آل عصمت، مديحه سرائى نموده، شعرا اشعار نغز خود را ارايه مىكنند و سخنرانان مذهبى ايراد خطابه كرده و مطالب مربوط به روز خاص و جريان آن روز را ارايه مىنمايند.
8- سوگوارىها:
در همه سوگوارىهاى امامان معصوم و كلاً خاندان عصمت و طهارت عليهمالسّلام، مجالس سوگوارى و عزادارى براى عزيزان خدا برگزار مىشود. در ماه محرم و صفر، مجالس عزادارى در آن روضه منوّره منعقد است. نوحهخوانان، نوحهخوانى و مرثيهسرايان، مرثيهسرائى مىكنند و گاهى تهييجى در مستمعين ايجاد مىشود كه صداى گريه و زارى فضا را مىگيرد و بالاخره خطبا و وعاظ بر فراز منبر قرار گرفته، پيرامون خاندان رسالت و نبوّت با مردم سخن مىگويند و فضايل و مناقب آن معصومين پاك را براى مستمعين تبيين كرده و ذكر مىنمايند. در بسيارى از اين مراسم يا قسمتى از آنها جمعيّتهاى متراكم از مجاورين و مسافرين جمع مىشوند و آن را به صورت مطلوبى برگزار مىنمايند.
9- زيارت مقابر علما:
زيارت قبور مبارك علماى اعلام و زعماى دينى و رجال بزرگ مذهبى كه در حول و حوش قبر مطهّر حضرت معصومه سلاماللَّهعليها مدفونند، از بركات حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها و از فيوضات اين حرم شريف است. و شايد اين خصوصيّات در حرم حضرت معصومه سلاماللَّهعليها بيش از حرمهاى شريف امامان بزرگوار، معمول و مرسوم است، زيرا اين همه علما و مجتهدين و مراجع بزرگ شيعه در حرمهاى ديگر در كنار هم، آن هم با فاصله مختصرى از حرم مطهّر به صورت مشخص مدفون نمىباشند و اين خصوصيات در حرم قم مىباشد.
و از اينرو غالباً كسانى كه قبر مطهّر حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها را زيارت مىكنند، بلافاصله كنار قبور علماى بزرگوار حضور يافته و فاتحه مىخوانند و عرض ادب به آن رجال بزرگ علمى مىكنند. بالاخره زيارت مقابر رجال بزرگ علمى و زعماى گرانقدرى كه در اطراف و جوانب مضجع منوّر فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها مدفونند، يادآور زحمات آن بزرگواران در مقاطع خطرناك براى حفظ اصول ديانت و صيانت احكام، مقرّرات و مقدّسات دينى است و خود، نوعى قدردانى و حقشناسى نسبت به خدمات بىدريغ آن عزيزان، تجديد عهد دائمى مردم مسلمان با آن ارواح پاك و پاكيزه است و همه اينها در پرتو عنايات حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها مىباشد.
10- و از برنامههايى كه مستقيم از ناحيه مردم در حرم مطهّر صحنهاانجام مىشود، آمدن هيأتهاى مذهبى و دسته جات سينهزن و زنجيرزن است كه در ايام سوگوارى خصوصاً در تاسوعا و عاشورا و اربعين و بيست و هشتم ماه صفر و ديگر مناسبات مربوط به امامان و معصومين عليهماالسّلام اين مراسم بافروغ و شكوه مخصوص برگزار مىشود و بالاخره صحن شريف حضرت معصومه سلاماللَّهعليها و حرم مطهر آن بانوى سرفراز كانون علم و عمل و مركز نور و هدايت به صور گوناگون است: تدريس، تدرّس، مباحثه، مناجات، دعا، اذان، نماز جماعت، اقامه عزا و سوگوارى عزيزان خدا، مراسم جشن و سرور در اعياد مذهبى، سخنرانىهاى سودمند مذهبى، ارشاد، وعظ و خطابه، قرائت قرآن كريم، ذكر مصيبت امام حسين عليهالسّلام، مديحه و مرثيه سرائى خاندان عصمت، نشر معارف اهل بيت، آشنايى ملل مسمان جهان با يكديگر و دهها عناوين افتخارآميز ديگر از فيوضات اين كانون فيض لاينقطع و گسترده الهى است.
در كنار اين برنامهها مراسم ديگرى مىباشد كه جنبى است و آنها نيز بالاخره بازگشت به الطاف و مرحمتهاى حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها مىكند. مانند اطعامى كه از ناحيه آستانه مقدّسه مىشود و علاقمندان خاندان على و اولاد على عليهمالسّلام بر سر سفره ضيافت بانوى عالم، سلاماللَّهعليها مىنشينند و بهرهمند مىشوند. طبعاً اين برنامه هم خالى از مراسم معنوى نيست.
و مانند نذوراتى كه تقديم حرم مطهّر مىشود كه ما در اين باب سخنى داريم و مطالبى را ذكر خواهيم نمود.
و مانند اتفاقاتى كه زائران و واداران نسبت به فقرا و ضعفا و مستمندان دارند كه غالباً در خود حرم مطهر و رواقها و صحنها و مساجد متعلّقه به نوعى صورت مىگيرد.
11- نذورات و موقوفات:
از جمله مظاهر برازندگى و قداست حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها و موقعيّت بسيار رفيع آن بانوى يگانه و پايگاه منيع او در اعماق جان مردم، موضوع نذرهايى است كه براى آن مخدّره مىشود و در طول سال و هر روز و شبى به انواع مختلف، جريان دارد.
يكى از كانالهاى اين نذورات و شايد مهمترين و بيشترين آنها عبارت از نذورات مالى است كه به وسيله طبقات مختلف از عالم و عامى و ثروتمند و يا مردم متوسط الحال و احياناً ضعفا و كسانى كه خود مشكل مالى دارند، انجام مىشود.
علاقمندان به خاندان پيغمبر صلّىاللَّهعليهوآلهوسلّم و علىالخصوص فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها احياناً نذورات مطلقه مىكنند كه نذرشان بدون قيد و شرط است، ولى غالباً نذرهاى مقيّد مىنمايند؛ يعنى وجهى را مقيد به رسيدن به حاجتشان - مثلاً پيدايش فرزند براى آنان يا مراجعت مسافرشان و يا پيشروى تجارت و كارشان و يا موفقيّت در ازدواج و يا تحصيل، يا شفاگرفتن و درمانشدن بيمارانشان يا مرتفع شدن درد و بيمارى خودشان و يا آزادشدن گرفتاران و محبوسينشان و دهها و صدها حاجت و خواسته به مناسبت زمان و مكان - نذر مىكنند و در بسيارى از موارد به خواستههاى خود مىرسند و به بركت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها و در پرتو الطاف بىدريغ آن مكرّمه حاجتشان برآورده مىشود و لذا نذر خود را هم انجام مىدهند.
و نحوه پرداخت وجوهى كه نذر حضرت معصومه سلاماللَّهعليها مىشود، دو گونه است:
الف: مراجعه به دفتر مخصوص نذورات و صندوق ويژه آن نموده و نذر خود را ادا كرده، وجه مربوط را تحويل مىدهند كه در اين مورد همراه با اخذ قبض رسيد مىباشد.
ب: خود نذركنندگان وجه منذور را به داخل ضريح مبارك مىاندازند و مىريزند و گاهى اگر مثل پارچه يا فرش كوچكى باشد به بالاى ضريح مىاندازند و روى همين جهت بعد از مدّتى خدام محترم و يا اشخاص ديگرى پس از مراسم خلوت كردن حرم، درب ضريح رإ؛ثثكك بازكرده و وجوه نذرى را بيرون مىآورند و تحت مراسم خاصّى آن را به مصارف مقرّر مىرسانند.
كانال نذورات، كانال بسيار سرشار و پردرآمدى است و مقادير زيادى مال و وجوه از همين رهگذر در هر ماه و سالى در اختيار آستانهمباركه قرار مىگيرد و اين نذورات منحصر به خود مردم شريف قم نيست، بلكه از بلاد ديگر و حتى گاهى از بلاد بعيده و از ممالك خارج نيز اين نمونه نذرها انجام مىشود و مبالغى را تقديم آستانهمباركه حضرت معصومه سلاماللَّهعليها و حرم شريف او مىكنند و آن را با دست خود يا به وسيله ديگران تحويل مىدهند.
ناگفته نماند كه نذورات منحصر به پول و مال نيست و شعب و رشتههاى فراوانى دارد از جمله، گاهى نذر تعمير حرم شريف مىشود، كه در سابق اين جريان زياده بوده و گاهى نذر نماز و تلاوت قرآن و تقديم ثواب آن به روح منوّر حضرت معصومه سلاماللَّهعليها است و احياناً نذر زيارت آن معظّمه را مىكنند و در جاى خود انجام مىدهند. چنانكه گاهى نذر اقامه عزادارى حضرت سيدالشّهدا عليهالسّلام يا ديگر از معصومان پاك و يا ذكر مصايب خود حضرت معصومه سلاماللَّهعليها مىكنند و در حرم مطهر يا رواقهاى مجاور، انجام مىدهند.
اخيراً ورقهاى به دست آمد كه مربوط به دوران فتحعلىشاه است و حاكى از مرسوم بودند نذر زيارت حضرت معصومه سلاماللَّهعليها در آن زمان بوده است و متن آن اين است:
و بعد حاضر گرديد احقر عباد واقّل السادة خادم خدّام والامقام سركار فيض آثار، حضرت فاطمه بنت موسى بن جعفر عليها و على آبائها آلاف التحية و الثناء "سيد محمدبن سيد على الرضوى" در محكمه بندگان عيّوقشان عالى جناب مقدّس القاب فضائل و فواضل اكتساب حقايق و مارف انتساب، حاوى الفروع و الاصول، جامع المعقول و المنقول، مجتهدالعصروالزمان، ميرزائى ميرزا عليرضا دام فضله العالى، وبه عنوان نذر بر خود واجب و لازم و متحتّم نمود كه از غرّه شهر رمضان المبارك هذالسنة و مابعدها مادام الحياة هر روزى يك زيارت، به جهت بندگان سكندر نشان، دارا دربان، ملايك پاسبان، آسمان مكان، سلطان الاعظم و خاقان الاكرم، السلطان العادل فتحعلى شاه، نيابتاً و دو زيارت كه ثواب آنها عايد رضوان آشيانان والد و والده حضرت شاهنشاهى روحىفداه نمايد و صيغه نذر را جارى ساخت كه هرگاه العياذباللَّه بدون عذر شرعى خلاف نذر به عمل آمد، مبتلا به كفّاره حنث نذر گردد.
و اين چند كلمه به رسم يادداشت قلمى و تحرير شد و به نظر مبارك واقفان انجمن حضور معدلت دستور رسيده كه به علاوه احتياط از گرفتارى كفّاره چنانچه تساهل و مسامحه نمايد، مورد مؤاخذه و عقوبت حضرت شهريارى باشد.
7 رجب المرجّب من شهور 1247
و در ذيل، مهر و امضائى است و بر بالاى آن صفحه دو نفر از علما امضا و مهركردهاند، يكى از آنها نوشته است: قَدْ جَرَتِ الصّيغَةُ عِنْدى. و ديگرى چنين نگاشته است: قَدْ تَفَوّه بِصيغَةِ النَّذْرِ بِمَحْضَرى.
و امّا موقوفات:
شدت نفوذ و قداست حضرت فاطمهمعصومه سلاماللَّهعليها چنان است كه از ديرزمان، اموال فراوان از منقول و غيرمنقول به وسيله اشخاص خيّر و باايمان بر آن حضرت وقف شده است. اراضى بسيار و خانههاى متعدّد، مغازههاى بيشمار، باغ، بستانهاى عديده امروز در قم و چه بسا در جاهاى ديگر است كه وقف بر آن بانوى بزرگ مىباشد و وقفنامههاى بسيار و صورتهاى وقف فراوان با مهر و امضاهاى بسيار مهم و معتبر در دسترس است، به طورى كه مىتوان به صورت كتابهاى بزرگ و متعدّد در آورد و قسمتهايى از آنها در كتابهاى مربوطه چاپ شده است.
معصومه/گرد آوری: گروه دین و اندیشه سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/Religion_Thoughts.html