مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
   
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  
حتما ببنید
دعا کنم یا نماز مستحبی بخوانم؟
سخنان امام علی (ع)
تذکرات اخلاقي درباره حج و عمره
نگاهی بر انسان شناسی فلسفی
خرافه زدائی از فرهنگ عاشورا
مناظره امام صادق (ع) با ابوحنيفه
امام حسين (ع)،الگوى زندگى
شرکت در نماز جمعه و اهمیت آن
دقت کردید ؟؟
/Directory/Free-Web-Submission.html
/ItMatchOnline.html
http://news.tebyan-zn.ir/
/archive/photography/0/10/default.html
/News-Article/Help/help_for_using_tebyan/2010/12/27/16865.html
/Voting/public_opinion/default.html
/News-Article/News_agency/public_relation_tebyan/2012/1/11/48585.html
/archive/Religion_Thoughts/the_infallibles_family/god_messengers/Muhammad_prophet/0/10/default.html
جدیدترین مطالب این بخش

خضر در تفاسیر
بیشتر مفسران اعم از سنی و شیعی و حتی مفسران صوفی مسلک مانند قشیری در لطائف‌الاشارات تفصیل چندانی را...

خضر و آب حیات
مشهورترین داستان درباره‌ی خضر که نفوذ بسیاری در انواع شعر فارسی اعم از وصف، مدح، رثاء و تعزّل دارد ...

ارسال مطالب به دوستان
send to freinds ارسال مطلب برای استفاده سایر دوستان

عنوان مطلب : خضر در اقوال صوفیه
 
 برای ارسال این مطلب به دوستتان لطفا منو های زبر را بدقت تکمیل و دکمه ارسال را کلیک نمایید

 
 
 
 
  
دریافت رایگان (کلیک کنید)
ارسال دعوتنامه (کلیک کنید)
بازدید ها :   275   بازدید   
تاریخ درج مطلب  12/1/1396
تغییر اندازه متن:  افزایش اندازه فونت متن    کاهش اندازه فونت متن
  چاپ این مطلب  

خضر در اقوال صوفیه

خضر در اقوال صوفیه

[محیی الدین ابن عربی (شیخ اکبر) در باب هفتاد و سوم کتاب فتوحات مکّیه چنین می گوید:]

بدان که برای خداوند تبارک و تعالی در میان هرگونه از آفریده ها برگزیده هائی است و از میان بندگان او برترین برگزیدگان، رسولان اند که درود خدای بر آنان باد. و رسولان دارای مقام رسالت و نبوت و ولایت و ایمان اند و این چهار مقام، چهار پایه ی دودمان انسانی است و رسول مقامش بهتر و پایه اش برتر از آن سه دیگر است؛ بدین معنی که مرتبه ای که رسول برای آنکه به رسالت برگزیده شود بدان رسد، در پیشگاه باری تعالی از دیگر مقامات که عبارت از اقطاب و ائمه و اوتاد است والاتر می باشد. و خدای به برکت وجود آنان عالم را نگه می دارد و خانه ی دین را که بر این چهار پایه ی رسالت و نبوت و ولایت و ایمان استوار شده است صیانت می فرماید. و رسالت است که پایه ی اساسی و رکن جامع و مقصود اصلی و اساس در نوع انسان است. ازینرو هم چنانکه دین خدای همواره پایدار است، رسول نیز آن چنان است و همواره موجودِ در این عالم است و این رسول، همان قطب است که نظرگاه حق تعالی در این عالم اوست و به سبب او نوع بشر در این دنیا پایدار می ماند، هر چند که جمله ی کاینات کافر گردند. و اطلاق نام رسول بر چنین انسانی صادق نخواهد بود مگر اینکه او دارای جسمی طبیعی و روح باشد و به تن و جان خویش به صورت یکی از افراد نوع انسانی در این دار دنیاوی بماند و خور و خواب کند. و رسول نمایانگر حق تعالی از ظهور آدم تا روز بازپسین است و آن هنگام که رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) پس از آنکه دینی را که هیچگاه منسوخ نگردد و شریعتی را که هیچگاه دگرگون نشود پایه گذاری فرمود و بنا نهاد و خود از این دنیا رحلت فرمود، دیگر رسولان همه به دین او گرویدند و داخل امت او شدند و دیگر زمین از وجود رسولی جسمانی و محسوس خالی نماند، زیرا که رسول قطب عالم است. و البته از میان رسولان هر چند که شمار آنان فراوان باشد فقط یکی از آنان مقصود و منظور حق است. خدای تعالی پس از وفات پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله سلم) از میان همه ی رسولان چهار تن را به تن و کالبد جسمانی شان زنده نگهداشت که اینان ادریس و الیاس و عیسی و خضراند- که بر آنان درود باد. حیات سه رسول اوّلی مورد اتفاق و قبول همگان است و حیات چهارمین آنان [یعنی خضر - مهدوی] نزد غیر ما صوفیان مورد اختلاف است ولی نزد ما صوفیه، خضر نیز زنده و در حال حیات است. خداوند سبحان ادریس را در آسمان چهارم جای داد و آن آسمان و دیگر آسمانهای هفت گانه که از آسمانهای این دنیای خاکی است، آنها همه شان در دنیای دیگر به صورت دیگری در خواهد آمد، (1) هم چنانکه این آفریده ی دنیای خاکی ما آفرینشی دیگر خواهد یافت. اما خدای آن سه دیگر را در زمین باقی گذارده است و آنان با کالبد جسمانی خود در این دنیای خاکی مانده اند (2) و هر سه شان از اوتاد به شمار می آیند؛ دو تن از آنان امام اند و یکی شان همان قطب است که نظرگاه حق از این عالم است و او همچون رکن حجرالاسود در ارکان و پایه های خانه ی دین است. پس همواره آن رسولان باقی و برقرارند و همچنان تا روز قیامت (بازپسین) پایدار و برقرار خواهند ماند و اگرچه آنان تابع شریعت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می باشند، اما بیشتر مردم این را نمی دانند.

با نخستین آنان خدای تعالی ایمان را و با دومین ولایت را و با سومین نبوت را و با چهارمین رسالت را و با مجموع آنان دین حنیف را حفاظت و نگهداری می فرماید. و آنکه از این چهار رکن قطب باشد، هیچگاه نمی میرد یعنی صاعق نمی شود (3) و بیهوش و از خود بی خود نمی گردد و به اصطلاح صوفیه با تجلّی ذاتی در حق فانی نمی شود. (4) و از میان اهل طریقتِ ما جز افراد استوار زنهاردار درستکار به شناخت این معرفت نائل نگردد. و با وجود حیات و بقای ایشان، برای هر یک از اینان در هر زمان یک شخص از افراد این امّت که با قطب همدل شود و قلب او در حیطه ی تصرف قطب باشد نیز وجود خواهد داشت که بدانان نُوّاب گفته می شود و بیشتر اولیاء، از یاران و اصحاب معرفتِ ما، فقط همین نوّاب را می شناسند و آن رسولان (5) را نمی شناسند. و ازینروست که هر فردی از این امّت [یعنی امّت صوفیه] به گردن فرازی سر می کشد و در درازمدت چشم می دوزد که به مقام قطبیت و امامت و اوتادیّت (6) نایل آید و چون بدان ویژگی رسد آنگاه خواهد دانست که او از نایبان آن مرسلین -که بر آنان درود باد- می باشد. خدای تعالی برای گرامی داشت پیامبر ماست -که درود و سلام خدا بر او باد- که افرادی از امت و پیروان او را رسولانی فرمود، هر چند که آنان را برای قوم معیّنی نفرستاد، اما چون آنان به همان مقامی که شایسته و بایسته ی پیامبران مُرسل است واصل شده اند، لذا جزو رسولان به شمار می آیند. و نیز از همین جهت است که رسول خدای (صلی الله علیه و آله و سلم) در شب معراج بر همه ی پیامبران دیگر در نماز امامت فرمود و آنان به پیامبر ما اقتدا کردند تا امامت و پیشوائی او با همان وجود جسمانی و جَسدی اش بر دیگر پیامبران درست و مسلّم گردد و پس از آنکه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) به دار بقا منتقل شد، امامت او همچنان بر آن پیامبران ثابت و استوار نگه داشته شده است تا دیانت همواره بر پا و برجا باشد. و سپاس خدای تعالی را که هر تباهی و فسادی هم که در این دنیا روی دهد، دین تا روزی که خدای تعالی زمین و آنکه را در آنست به میراث بَرد و جز خود او کسی نمانَد، پایدار خواهد ماند و این نکته ایست که تو ای خواننده باید قدر آن را به خوبی بشناسی، چرا که چنین نکته ای را در سخن هیچ کس جز ما نیابی. و اگر نه این بود که بر دلم افتاد که آن را برای تو بازگو کنم، هرگز تو را به خاطر رازی که کسی جز خدای تعالی آن را نمی داند بر آن آگاه نمی ساختیم. و آنچه را یاد کردیم و برایت گفتیم تنها نُوّابِ آن اقطاب آن را می دانند و دیگری از اولیاء آن را نمی داند. پس ای برادران، خدای را سپاس گوئید که شما را از آنان قرار داد، تا از اسرار الاهی و رازهای پنهانی ای که از خلق خود فقط به بندگانی که خواسته است تا ویژگی والائی بدیشان عنایت فرماید، سرّی بر گوشتان نواخته شود. پس پذیرای این اسرار باشید و بدان باور آورید و از باور داشتن آن خویش را بی بهره مسازید تا از خیر و خوبی آن محروم نمانید.

راقم ناچیز این سطور، مهدوی دامغانی عرض می کند خدای رحمت فرماید آن را که گفت: صوفیه اگر بافته اند خوب بافته اند و اگر یافته اند خوب یافته اند. و به هر حال والله تعالی اَعلم. و از همین روی است که آلوسی سخن حضرت مولی الموالی را یادآور شده است و اینک مجملی از اقوال متصوفه را درباره ی خضر به اطلاع می رساند.

قدمای صوفیه غالباً به خضر شخصی معتقدند و برخی از آنان مدّعی رؤیت و دیدار و مصاحبت و یا تعلّم و دانش آموزی نزد اویند. فی المثل در قصرِ پادشاهی بر سلطان ابراهیم ادهم ظاهر می شود و به او اندرز می دهد و به تعجیل از سرای بیرون رفت، ابراهیم در عقبش روان گشت و آواز داد و سوگند داد که بایست تا با تو سخن گویم، بایستاد. گفت: تو کیستی و از کجا می آئی که آتشی در جانم زدی؟ گفت: اَرضی و بحری و بَرّی و سمائی ام و نام معروف من خضر است. گفت: توقف کن تا به خانه روم و باز آیم. گفت: الأمر أعجلُ من ذلک و ناپدید گشت. (7)

 یا خضر اسم اعظم را به او می آموزد (8) و یا درباره ی شافعی و بشر حافی برای بلالِ خوّاص اظهار نظر می کند (9) و بایزید بسطامی دست در دست خضر، جنازه ای را تشییع می کند و گاه برای محمد بن علی حکیم ترمذی سه سال تدریس می کند. (10) در کشف المحجوب (11) و تذکرة الاولیاء آمده است که خضر از حکیم ترمذی جزوی چند از تصانیفش را خواستار می شود و حکیم آن را به ابوبکر ورّاق می دهد و او آن را به دریا می اندازد و صندوقی سرگشاده در دریا پدید می آید و آن اوراق را می ستاند. (12) و نیز عطّار در الهی نامه (13) از خالوی سرخسی که: بسی بُردی به سر با خضر، ایّام و تذکر دوستانه (یا تنبیهی) خضر به او یاد می کند.

از این قبیل اقوال و احوال و حکایات در کتب صوفیه فراوانست و بسیاری از آنان به اعتقاد خود به فیض دیدار و همنشینی با خضر نائل شده اند. ولی مخفی نماند که بخت صوفیان و اهل الله مغرب و شمال آفریقا در دیدار و صحبت خضر برتر و بیشتر از صوفیه ی شرق عالم اسلامی است (البته لابد باستثنای شبه قاره ی هند). زیرا عطار در صوفیه ی قرون دوم تا چهارم فقط از شش هفت تن که دیدار یا شاگردی خضر را درک کرده اند نام می برد ولی ابن الزیّات، معاصر مراکشی اش، که او نیز در سال 617 وفات یافته است در التشوّف الی رجال التصوّف که فقط مخصوص تراجم صوفیان مغرب در قرن ششم است و بس و حاوی شرح حال دویست و هفتاد و هفت تن از مردان راه حق و متصوفه ی مراکش است، در طول یکصد سال مذکور از ده تن نام می برد که خضر را ملاقات کرده اند. (14)

صوفیه و بسیاری از مفسران با استناد به کریمه ی (آتَینَاهُ رَحمَةً مِن عِندِنَا) به نبوّت خضر اعتقاد دارند، گو اینکه امام فخر در آن تردید دارد و گویا از همین روی است که ابن عربی در فصّ محمدی (صلی الله علیه و آله و سلم) نبوت خضر را مورد قبول اکابر محققان و مورد خلاف محجوبان از حق می شمارد (15) و مفسران عامه و خاصه و صوفیه در تفسیر کریمه ی (فَوَجَدَا عَبْداً مِنْ عِبَادِنَا آتَیْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَ عَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً) (کهف: 65) اتفاق نظر دارند که رحمت یعنی نبوت و مِن لدنّا علماً یعنی علم یا علومی که بی واسطه ی تعلّم و کسب مقدّمات، و فقط به افاضه و الهام ربّانی و به نحو مکاشفه، به فردی که منظور نظر عنایت حق تعالی باشد القاء می شود که صوفیه از آن به علم باطن (16) و ضیاء و کشف ضیائی که اتمّ کشوف است، (17) تعبیر می کنند و نبوت را علم ظاهر می گویند و اعتراضات حضرت موسی را بر خضر معلول مبعوث بودن او به احکام ظاهر و مظهریت نام الظاهر و اعمال خضر را از شکافتن کشتی و کشتن پسر بچه و بازسازی دیوار، آثار مظهریت نام الباطن و علم لدنّی او که علم به مَغیبات باشد، می دانند و باز این علم لدنّی را به علم الکتابة الالهیة (دانشی که قلم صُنع الهی بر دلی می نگارد) و علم الجمع و التفرقه (که خواجه بدان اشاره می فرماید: خاطر مجموع ما زلف پریشان شما) و علم النور تعبیر می کنند. (18) و در همین راستا ابن عربی می گوید: و برای هر دسته از رسل و انبیاء ذوق و آگاهی ای است که دسته ای دیگر از آن بی خبرند و ازین روی است که خضر به موسی می گوید: (وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً ) (19) و موسی به خضر گفت: من بر دانشی آگاهم که خدای مرا آموخته است و تو آن را نمی دانی، و ترا دانشی است که خدا ترا بر آن آگاه ساخته که من آن را نمی دانم. (20) و باز ابن عربی از قول امام عبدالقادر (21) (م 591) که او گفته است (22): های پیامبران، شما را لقبی دادند و به ما چیزی دادند که به شما ندادند و محیی الدین در مقام تفسیر یا تأویل این سخن می گوید اینکه گیلانی گفته شما را لقب دادند یعنی اطلاق لفظ پیامبر (نبیّ) بر ما ممنوع است، هر چند نبوت عامه در رجال بزرگ تصوف همچنان جریان دارد و برقرار است. (23) و اما بما دادند آنچه را به شما ندادند همان است که به خضر اعطاء و عنایت شده است. (24)

و نیز محیی الدین در التجلّیات الالهیّة درباره ی علم لدنّی به بیانی دیگر -به تقریب همان سخنان پیشین- می گوید:

شریعت سرچشمه و منبع اسرار و علوم فراوانی است که بر نفوسی که شرح صدر لازم را حاصل کرده و دلشان بر احتواء بر اسرار الاهی گشاده شده باشد، نازل می شود و چشمه وار بر آن نفوس ریزش می کند... و چون این چشمه ها متعدّد گشت و در شخص واحدی گِرد آمد، آن ادراک نفسی لازم که اسرار آفرینش را دریابد در او حاصل می شود و این ادراک یکی از ارکان سه گانه ایست که رسول و ولیّ در آن انبازند و این همان علم لدنّی است و چنین ادراکی در حقیقت بر رسول از آن روی که ولیّ نیز هست فائض و حاصل می شود، نه از آن روی که رسول است. (25)

و در همین مقام است که مولوی در داستان دقوقی بیان حال را چنین می فرماید:

 از کلیم حق بیاموز ای کریم*** بین ز مشتاقی چه می گوید کلیم

با چنین جاه و چنین پیغمبری*** طالب خضرم ز خودبینی بری

موسیا تو قوم خود را هشته ای*** در پی نیکوپیی سرگشته ای

کیقبادی رسته از خوف و رجا*** چند گردی، چند جوئی، تا کجا؟

آنِ تو با تست و تو واقف برین*** آسمانا چند پیمائی زمین

گفت موسی این ملامت کم کنید *** آفتاب و ماه را ره کم زنید

می روم تا مجمع البحرینِ من*** تا شوم مصحوب سلطان زَمن

اَجعلُ الخضرَ لأمری سبباً*** ذاکَ، أو أمضی و أسری حُقُباً

سالها پرّم به پرّ و بالها*** سالها چِبود هزاران سالها (26)

 پیش از این هم اشاره شد که در نبوّت خضر صوفیه کلاً و بسیاری از دانشمندان غیرصوفی تردید نمی کنند و اتفاق دارند. ولی بعضی از اهل نظر و مفسران و محدثان در اینکه خضر به رتبه ی نبوّت هم رسیده باشد تردید می کنند- فارغ از تشکیکات امام فخر و ان قیل و قلت هائی که در باب (آتَینَاهُ رحمَةً مِن عِندِنَا) می کند. از جمله بزرگان جلیل القدری که به نبوت خضر اعتقاد دارند، حضرت شیخ الطائفه ابوجعفر طوسی قدّس الله تربته است که در تفسیر شریف تبیان بیانی می فرماید که ترجمه ی آن چنین است:

خدای تعالی خضر را بر امور پنهانی و باطنی ای آگاه فرمود که دیگران را بدان آگاه نفرموده بود و در این که، آنکه موسی (علیه السلام) از او می آموخت و شاگردیش را کرد پیامبر (27) بود یا نه، خلاف است. ابوعلی جُبّائی (معتزلی مشهور) گفته که البته او نیز پیامبر بود زیرا روا نیست که پیامبری از آنکه پیامبر نیست پیروی کند. و ابن الاخشاد (معتزلی؛ م 326) گفته است: رواست که وی پیامبر نباشد. و رمّانی (علی بن عیسی معتزلی؛ م 384) سخن جبائی را گفته است که روا نیست که آموزنده به موسی (علیه السلام) جز پیامبر کسی باشد.

و شیخ (رضی الله) اظهار و بیانی در ردّ این اقوال نمی فرماید.

ابوزکریای نَووی (م 677) محدث و مورخ و مفسر شهیر (رحمه الله) در تهذیب الاسماءواللغات می گوید:

درباره ی زندگی و پیامبری (نبوت) خضر خلاف کرده اند. بیشتر علما می گویند او زنده و در میان ماست، و این معنی در نزد صوفیه و اهل صلاح و معرفت مورد اتفاق است، و داستانهای دیدارشان با او و گرد همائی شان با او بیشتر از شمار و مشهورتر از تذکار است.

ولی به استناد بیشتر اقوال، او پیامبری است که عمر درازی دارد و از دیدگان مردم پنهان است. (28)

بغوی در معالم التزیل می گوید:

خدای به خضر علم پنهانی [باطن یا لدنّی] را به الهام بر او مرحمت فرمود، و به اعتقاد بیشتر اهل علم، خضر پیامبر نبود.

و خازن (م725 یا 741) نیز در تفسیر خود عیناً همین را می گوید.

برای حُسن ختام اقوال صوفیه درباره ی خضر آنچه را که نجم الدین رازی معروف به دایه (م654) صوفی عارف و مفسر قرآن مجید (29) در مرصاد العباد بیان فرموده است، اینک عیناً می آورد:

بدانک حق تعالی خضر را (علیه السلام) اثبات شیخی و مقتدائی کرد و موسی را علیه الصلواة به مریدی و تعلّمِ علم لدنّی بدو فرستاد. از استحقاق شیخوخیّتِ او این خبر می دهد که (عَبداً مِن عِبَادِنَا- الآیة) پنج مرتبه ی خضر را (علیه السلام) اثبات می فرماید: اوّل اختصاص عبدیّت حضرت، که (مِن عِبادنا)؛ دوم استحقاق قبول حقایق از اتیان حضرت بی واسطه، که [آتیناهُ رحمةً)؛ سیّم خصوصیت یافتِ رحمت خاصّ از مقام عندیّت، که (رحمةً من عِندنا)؛ چهارم شرفِ تعلّم علوم از حضرت، که (وعَلّمناه)؛ پنجم دولتِ یافتِ علوم لدنّی بی واسطه، که (مِن لَدُنّا عِلماً). و این پنج رکن است که بنای اهلیتِ شیخی و استعداد مقتدائی بر آنست. (30)

و در مقام بیان فضیلت استعداد قبول علوم از حضرت بی واسطه می فرماید:

موسی را علیه الصلواة اگرچه علم تورات از حضرت حاصل بود، لیکن به واسطه ی الواح بود که (وَکَتَبنَا لَهُ فِی الألوَاحِ). فایده ی صحبت خضر یکی دیگر آن بود تا دل او شایستگی کتابتِ حق گیرد و زحمت الواح از میان برخیزد، و این مرتبه خواجه را بود علیه الصلوة والسلام که فرمود: اوتیتُ جوامعَ الکَلم . او را تعلیم قرآن از راه دل کردند نه از صورت کتب که (الرَّحمَنُ عَلَّمَ القُرآنَ). (31)

پیش از این به ولایت و ختم ولایت اشاره ای شد. مسئله ی ولایت از مسائل بسیار پیچیده است و بیش از چهارده قرن است که مورد بحث و معرکه ی آراء میان فرق اسلامی و نیز متصوفه ی سنّی و شیعی است و هر مذهب و مسلک به اعتقاد خود با استدلال به قرآن مجید و احادیث مسلّم الصدور نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) (و یا احادیث مسلّم الصدور از معصومین (علیهم السلام) در نزد شیعه) و تفسیر و تأویل آن و یا استناد به ظواهر الفاظ، به نحوی درباره ی ولایت و خاتم الاولیاء سخن می گویند و اظهار عقیده می نمایند و بعضاً از تکذیب و حتی تکفیر مخالفین نیز ابائی ندارند. مثلاً کسانی چون ابن تیمیه (م 728) و ابن قیم (م 751) صریحاً و بی هیچ پروائی ابن عربی و ابن سبعین (م 668) را به سبب تخیلات و یا اقوالی که ابن عربی درباره ی نبوت و اینکه درِ پیامبری باز است و بستن آن نیز ممکن نیست، گفته؛ و شطح یا کلمه ی جسارت آمیزی که نسبت به مقام شامخ سیّدالمرسلین و ولیّ الله اعظم حضرت ختمی مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم) از ابن سبعین نقل شده است، مُلحد می شناسند.

باری از باب اهمیت مسئله، دانشمند معاصر مصری عثمان یحیی -که خدمات و زحمات او در احیاء آثار صوفیانه ی اسلامی، خاصه ابن عربی، معلوم و مشهور است و خدا جزای خیر به او مرحمت فرماید- در بخشی که مشتمل بر شصت صفحه است و آن را به نام پیوستی تاریخی ویژه ی نبوت و ولایت و رسالت و روش و آئین اولیا و مقامات عارفان ، در پایان کتاب ختم الاولیاء حکیم ترمذی آورده است، با رعایت ترتیب تاریخی مستنداً با ذکر مأخذ نقل، اقوالی را از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و صحابه و تابعین و ذوالنون و حارث بن اسد محاسبی و سیدالطائفه جنید و حکیم ترمذی و حلاّج و ابوجعفر کلینی (بیست روایت واسعه در اصول کافی) و ابوبکر اَجُری حنبلی و ابن بطّه ی عُکبری حنبلی و ابوعبدالله خفیف شیرازی و ابوعثمان هجویری و غزالی و شیخ اشراق و عمّار بِدلیسی و مجدالدین بغدادی و نجم الدین کبری و ابن الدباغ و ابن عربی و فرغانی و علاءالدوله ی سمنانی و داود قیصری (شارح فصوص) و شارح تجلیات (عبدالکریم جیلی) و سید حیدر آملی و ابن تیمیه و ابن خلدون، بدون هیچ تفسیر و شرحی، ذکر می کند؛ و خداش خیر دهاد که با زحمت و همّت قابل تحسین خود این مجموعه را فراهم آورده است و علاقه مندان به موضوع را از مراجعه به مؤلّفات متعددّ این بزرگان که بعضی از آن هنوز به چاپ نرسیده است، بی نیاز ساخته است.

 قطع نظر از اعتقاد اصولی که ما شیعیان به مسئله ی ولایت داریم و تخیّلات و توهمّات و فرضیّات و لفّاظی ها و ان قیل وقلت ها و ردّ و ایرادات و جوابها مطلقاً به رسوخ و ثبوت آن عقیده ی اصولی ما و اصل امامت (ولایت) خدشه ای وارد نمی سازد، و فارغ از سخنان فقهاء و متکلمین شیعه -رضوان الله علیهم- مناسب می بیند ترجمه ی نظر یک عارف متصوف شیعه یعنی سید حیدر آملی أطاب الله ثراه را از نصّ النصوص در این باره نقل کند:

حاصل مقصود از این موضوع آن است که نبوّت مطلقه و مقیده و ولایت مطلقه و مقیده هر دو بازگشتش به حقیقت محمّدیه است که همه ی این کمالات اصالةً برای اوست و برای غیر او وراثةً می باشد و همه ی انبیاء و اولیاء از مظاهر نبوت و ولایت آن حضرت اند و پیغمبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از لحاظ حقیقت بر همه ی انبیاء (پیامبران) و رسولان پیشی گرفته و بر آنان در معنی مقدم است، گو اینکه از لحاظ صورت پس از دیگران آمده است و متأخر از آنانست، هم چنانکه خود او فرموده است: نحنُ الآخِرون السابِقون (ما پسینیان پیشینیم) و أنا أوّلُ الانبیاء خَلقاً و آخِرُهم بَعثاً (در آفرینش، من نخستین پیامبران، و در مبعوث شدن و اعلام پیامبری به خلق، بازپسین آنانم) و کنتُ نبیّاً و آدمُ بینَ الماء و الطّین (من پیامبر بودم آنگاه که آدم هنوز در میان آب و خاک بود و سرشته نشده بود). و این از آن روی است که مقام نبوت روح اعظم است که بر آفرینش همه ی ارواح و اجساد مقدّم می باشد. (32)... و نیز باید دانست که نبوت صفتی است که بر مخلوق اطلاق می شود و به معنی آگاه کردن و خبر دادن است؛ زیرا نبی [پیامبر] به دیگر مخلوقان و آفریدگان از خداوند تعالی و صفات و اسماء و افعال و احکام الهی خبر می رساند. اما ولایت صفتِ حق تعالی در مقام اضافه ی آن به خلق است [یعنی از مقوله ی تضایف است] و از این جهت است که بر خدای تعالی نام ولیّ گفته می شود ولی نام نبیّ بر حق تعالی گفته نمی شود و خدای خود فرموده است: اللهُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنُوا- الآیة (33)). (34)

و پس از این سیدحیدر آملی (رحمةالله علیه) مدّعیات ابن عربی را در اینکه ختم ولایت مطلقه حضرت عیسی (علیه السلام) باشد مردود می شمارد و ختم ولایت مطلقه را در حضرت علی بن ابی طالب (علیه السلام) و ختم ولایت مقیده را در حضرت مهدی موعود، م. ح. م. د بن الحسن العسکری (علیهماالسلام) منحصر و متعیّن می شناسد و سیّدحیدر برای خضر مقامی جز نبوّت قائل نیست و ازینروی در دوائری که به زعم خود برای طبقات انبیاء و اولیاء در کتاب نصّ النصوّص ترسیم می کند خضر را در ردیف انبیاء -پس از لقمان و پیش از الیاس- مندرج می سازد. (35) اما همه ی صوفیان سنی مذهب، برخلاف اعتقادات رسمی سنیّان اشعری مذهب که و لا یبلغُ ولیٌّ درجةَ الأنبیاءِ أصلاً (هیچگاه ولیّی به درجه ی انبیاء نمی رسد) (36) خضر را ولیّ و برتر از نبیّ می دانند. این نکته نیز ناگفته نماند که ابوحیّان اندلسی در تفسیر خود می گوید: باور برخی از صوفیه است که خضریت رتبه و مقامی است که برخی از پارسایان و صالحان بدان واصل می شوند هرچند تقدم و اولویتِ خضریت، ویژه ی خضرِ حضرت موسی (علیه السلام) بود. ولی برای هر زمان خضری است و از همین جهت است که بعضی از اقطاب و شیوخ متصوفه خود را خضر زمان می دانند و ولیّ می خوانند.

اما اینکه کسانی چون عزیز نسفی بگویند:

و عقل آنست که عالم و علیم و علّام است؛ زیرا که قرائت عقل مر کتاب الله را و کلام الله را عبارت از علم است کتاب الله و کلام الله را. و عالم عقل مؤمنانست، و علیم عقل انبیاء است، و علّام عقل اولیاء است؛ زیرا که موسی که نبی بود علیم بود و خضر که ولیّ بود علّام بود از جهت آنکه موسی را علم کتاب بود و خضر را علم کلام. کتابی شهادتی است، و کلامی غیبی است؛ لاجرم خضر علّام غیوب بود. (37)

و یا آنکه مرحوم اسمعیل حقّی در روح البیان بگوید:

یکی از بزرگان سلف گفته است که خضری که مأمور به اجرای احکام بر حسب باطن بود و در مصاحبت با موسی، از روی حقیقت و به دیده ی باطن حکم می کرد و لذا آن پسرک را کشت، او هم اکنون نیز همچنان باقی و برقرار است و حکم او بر باطن امور نافذ است و اینکه برخی مردم بناگهان و فجأةً می میرند سببش آنست که خضر آنان را می کشد!!! (38)

و امثال این تخیلات از ناحیه ی هر کس گفته شود، ظاهراً محمل صحیحی ندارد. مضاف بر اینکه با نصوص قرآنی (39) مباینت دارد، با اعتقادات و احکام شرعی نیز موافقت ندارد و اگر خیلی خوش بینانه یا محتاطانه نسبت به این سخنها اظهارنظری شود، باید آن را حداکثر نوع خاصی از شطح دانست -و خدای داناتر است- زیرا صوفیه به طریق مکاشفه یا شهود از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت حدیث می کنند و یا خرقه ی تصوف را از خضر بلاواسطه دریافت می دارند و مدّعی می شوند که خضر نیز خرقه ی خود را از حضرت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دریافت داشته است. (40) ابن ابی اُصیبعه در عیون الأنباء فی طبقات الاطبّاء نصّ اجازه و پوشاندن خرقه ی تصوف را که از ناحیه ی شیخ الشیوخ صدرالدین حمّویه به مرید خود علی بن خلیفةبن یونس خزرجی دمشقی مرقوم داشته است تماماً می آورد که: ... ألبَسهُ و أخبَره ُ أنّه اُخذَها عن والده... و أنّ والدَه أخَذها عن أبیه... و أنّه اُخذَها عن الخضر (علیه السلام) و الخضر عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) ... (41) و به گفته ی منطق دانان تلک قَضایا قیاساتُها معها.

پی نوشت ها:

1. اشاره به آیه ی شریفه ی (یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاوَاتُ ) (ابراهیم: 48).

2. علی الظاهر ابن عربی میان شریفه ی (بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَیْهِ) (نساء: 158) و در زمین باقی ماندن عیسی (علیه السلام) ملازمه ای تصور نمی فرماید.

3. گویا اشاره به آیه ی شریفه ی 68 سوره ی زمر (فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ) دارد.

4. شرح منازل السائرین، کاشانی، چاپ سنگی، ص 164.

5. در متن: مُرسَلین.

6. در اصل و تدیّت بود و از آن رو که در فارسی گفته می شود فلان از اوتاد است و نمی گویند وتد است، اوتادیّت ضبط شد.

7. تذکرة الاولیاء، چاپ آقای دکتر استعلامی، ص 103؛ و به نظم در الهی نامه، ص 253.

8. کشف المحجوب، هجویری، ص 130.

9. تذکرةالاولیاء، ص 130.

10. طبقات الصوفیة، سُلمی، ص 30؛ تذکرة الاولیاء، ص 525.

11. ص 179.

12. کشف المحجوب، ص 179؛ تذکرة الاولیاء، ص 526.

13. ص 293.

14. التشوُّف الی رجال التصوّف، چاپ دارالبیضاء، 1977.

15. ص 297 فکوک در حاشیة شرح منازل السائرین کاشانی و ص 170 فکوک چاپ آقای خواجوی دامت افاضاته.

16. ابن عربی در فصّ شعیبی، ص 247 حاشیه ی شرح منازل السائرین کاشانی، چاپ سنگی طهران.

17. ابن عربی در الجواب المستقیم، ص 280 از ختم الاولیاء ترمذی، چاپ عثمان یحیی (رحمه الله)، بیروت.

18. الجواب المستقیم، ص 145.

19. و شکیبائی چون کنی بر چیزی که به دانش خویش بدان نرسی؟

20. همان (الجواب المستقیم).

21. یعنی سیدعبدالقادر گیلانی پیشوای فرقه ی قادریه.

22. لابد در مقام شطح.

23. غزالی در کیمیای سعادت و نسفی در کشف الحقایق و بسیاری دیگر از متصوفه نیز همین تخیلات را عنوان کرده اند.

24. پایان سخن گیلانی و محیی الدین: الجواب المستقیم، ص 247- 248.

25. التجلیات الالهیة، ص 321-322، چاپ مرکز نشر دانشگاهی تهران.

26. ابیات 1962 تا 1970، دفتر سوم، چاپ نیکلسون.

27. هر جا که پیامبر نوشته می شود، مقصود نبّی است نه رسول. و توجه داشته باشند که هر رسولی نبی نیز هست ولی هر نبی رسول نیست (به نحو عموم و خصوص).

28. تهذیب، ص 176- 177.

29. درباره ی تفسیر یا تفسیرهای منتسب به آن مرد بزرگ رجوع فرمائید به ص 47- 48 مقدمه ی محققانه ی استاد دکتر محمدامین ریاحی دامت افاضاته بر مرصادالعباد. این ناچیز چند سال پیش در نزد عتیقه فروشی، جزوی از تفسیری که فقط مشتمل بر تفسیر سوره ی مبارکه ی یس و صافّات و چند سوره ای از آن بود دیدم که بر آن نام نجم القرآن تألیف نجم الدین رازی نگاشته شده بود و آن جزء به قطع کوچک جیبی بود.

30. مرصادالعباد، ص 236 و 237.

31. همان، ص 239.

32. گلچینی از ص 175 و 177.

33. دومین آیه از دو آیه ای که پس از آیة الکرسی است و یا به تعبیر رایج، آخرین آیه ی آن.

34. از ص 180 کتاب.

35. دائره ی شماره ی شش مربوط به بند 409 کتاب.

36. متن العقائدالنّسفیة، ص 33 از مجمع مهمّات المتون.

37. کشف الحقایق، ص 59.

38. روح البیان، ج5، ص 281.

39. آیات مبارکات: آل عمران: 179، مائده: 109، انعام: 59، هود: 123، نمل: 65، جنّ: 26 (در مورد علم غیب)؛ و زمر: 43 (در مورد مرگ).

40. ص 279، تعلیقات کشف الحقایق.

41. طبقات چاپ مصر، ج3، ص 409؛ چاپ دارالکتب العلمیة، ص 691.

 منبع مقاله :

مهدوی دامغانی، احمد، (1386)، رساله درباره ی خضر (ع)، تهران: نشر کتاب مرجع، چاپ اول

 


 

منبع: rasekhoon.net

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و تبیان زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .تبیان زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت تبیان زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ' ارسال گزارش ' زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش
آرشیو های مرتبط : محیی‌الدین ابن عربی , خضر , صوفیه ,
  

12345
 
0 نفر به اين مطلب راي داده اند
میزان متوسط :0.0 از 5

اين مطلب تا چه ميزان مورد قبول شما واقع شد ؟
 نام و نام خانوادگی : 
آدرس Email :             
کد درون تصویر را وارد نمایید                       
 
 12345 
ضعيفعــالی
ضمن تشکر از توجه شما به این مطلب , نظرات سازنده شما در هر مطلب را صمیمانه ارج نهاده و آنرا به عنوان مرجعی قابل اعتماد جهت پیشرفت و ترقی اطلاع رسانی در فضای گفتمانی مناسب , می دانیم و اميد داريم بتوانيم از حسن نظر شما در راستاي افزايش سطح ارائه محتوا و خدمت رساني بهره گيريم.
نظر شما پس از بررسی توسط بخش محتوا, قابل روئیت برای عموم خواهدبود .
(توجه: تایید نظرات به معنی قبول و یا تایید محتوای آن  از سوی تبیان زنجان نمی باشد )

 
 

184346
© 2004-2009 Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.