واحد مشاهیرو بزرگان تبیان زنجان- همهٔ کسانى که در احوال بهاءالدين محمد بحث کردهاند گفتهاند که وى نخست نزد پدر خود درس آموخته است و چون مىدانيم که در مرگ پدر بيش از سى و يک سال نداشته است پيداست که پيش از سى و يک سالگى نزد پدر شاگردى کرده است.
چنانکه گذشت در سن کودکى با پدر به ايران آمده است چندى در قزوين زيسته و چون در آن زمان قزوين پايتخت ايران بوده است، قهراً دانشمندان شيعه که از نخستين پادشاهان صفوى ياورى و عزت بسيار مىديدهاند مىبايست در قزوين گرد آمده باشند، پيش از آن هم شيعه در قزوين بسيار بودهاند و يکى از دلايلى که صفويه آن را پايتخت خود کردهاند همين است و پس از آن هم تا مدتهاى مديد بلکه تا دويست سال بعد، قزوين يکى از مراکز مهم دين شيعه و جاى درس و بحث و علم آموختن بوده است و بهائى نيز مىبايست در آنجا تحصيل کرده باشد.
پس از آنکه پدر به هرات رفته است، چون اين پسر هنوز جوان بوده، قهراً نمىبايست او را هم با خود به هرات برده باشد و ناچار همچنان در پى دانش آموختن در قزوين مانده است. اما پس از بازگشت از سفر حج از راه بحرين که با پدر به آن سفر رفته و بى او با مادر بازگشته است، يعنى پس از سال ۹۸۴ که وى سى و يک ساله بوده باز دليلى نداشته است که به هرات رود، زيرا که پدرش که شيخالاسلام آنجا بوده، درگذشته بود و شايد به قزوين بازگشته باشد، زيرا که شهر اصفهان تنها در سال ۱۰۰۶ پايتخت صفويه و مرکز دين شيعه شده است.
از آن پس بهائى سفرهاى ديگر کرده: ظاهراً چندى در مشهد تحصيلات خود را ادامه مىداده و مدتى در هرات به همان منصب پدر مشغول بوده و سپس در خراسان و آذربايجان و عراق و آسياى صغير و سوريه و لبنان و مصر و حجاز و غيره سفر کرده.
ولادت و مرگ
قديمترين مأخذى که در ولادت بهائى داريم گفتهٔ سيدعلىخان در سلافةالعصرست که در بعلبک نزديک غروب آفتاب چهارشنبهٔ سه روز مانده از ذىحجهٔ سال ۹۵۳ مىنويسد و گويد وى خردسال بود که پدرش او را به ايران برد.
دربارهٔ وفات وى مؤلف تاريخ عالمآراى عبارسى که خود در زمان وى بوده و معتبرترين کسى است که در حق او سخن رانده است، گفته:
در چهارم شوال ۱۰۳۰ بيمار شد و هفت روز رنجور بود، تا اينکه شب ۱۲ شوال درگذشت و چون وى رحلت کرد، شاه عباس در ييلاق بود و اعيان شهر جنازهٔ او را برداشتند و ازدحام مردم به اندازهاى بود که در ميدان نقشجهان جا نبود که جنازهٔ او را ببرند و در مسجد جامع عتيق به آب چاه غسل دادند و علما بر او نماز گزاردند و در بقعهٔ منسوب به امام زينالعابدين که مدفن دو امامزاده است، گذاشتند و از آنجا به مشهد بردند و به وصيت خود در پائين پا در جائى که هنگام توقف در مشهد آنجا درس مىگفت، به خاکش سپردند
اعتمادالدوله ميرزا ابوطالب در تاريخ رحلت وى گفت:
رفت چون شيخ ز دار فانى گشت ايوان جنانش ماواى
دوستى جست ز من تاريخش گفتمش 'شيخ بهاءالدين واى'
تاریخ ما/گرد آوری:گروه بزرگان و مشاهیر تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/famous_man.html