واحد مشاهیرو بزرگان تبیان زنجان- ثقة الإسلام، شیخ المشایخ، محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینى رازى، از بزرگان شیعه در زمان غیبت صغرا است که در نیمه دوم قرن سوم و نیمه اول قرن چهارم هجرى از بزرگترین محدثین شیعه به شمار مىرفت.
او در عهد امامت امام یازدهم، در دهى به نام کلین در ۳۸ کیلومترى شهر رى و در خانهاى مملو از عشق و محبت به اهل بیت علیهمالسلام چشم به جهان گشود.
پدرش یعقوب بن اسحاق که مردى با فضیلت و پاک سرشت بود از همان دوران کودکى تربیت فرزندش را بر عهده گرفت و با زبانِ عمل، اخلاق، رفتار و آداب اسلامى را به او آموخت. آرامگاه این مرد متقى در روستاى کلین – نزدیک حسن آباد شهر رى – قرنهاست که زیارتگاه شیعیان است.
دایى کلینى که خود محدثى بزرگ بود و از شیفتگان مکتب اهل بیت به شمار مىرفت، در تعلیم و تربیت وى نقش بسزایى داشت. این مرد دانشمند که «علاّن» نامیده مىشد، در سفر حج و در راه زیارت خانه خدا به شهادت رسید.
کلینى توانست در دوران کودکى از محضر این عالم شهید و پدر بزرگوارش کسب فیض نموده و با منابع علم حدیث و رجال آشنا گردد. بعد از طى تحصیلات ابتدایى براى پیمودن مدارج کمال انسانى به شهر رى که در آن عصر از مرتبه علمى خاصى برخوردار بود مسافرت کرد.
شهر رى که در آن روزگار قلب ایران محسوب مىشد، به نقطه برخورد آراء و نظرات فرقههایى چون اسماعیلیه و مذاهبى چون شافعى، حنفى و شیعى مبدل شده بود.
کلینى در این زمان در ضمن تحصیلات خود نه تنها با عقاید و نظرات مذاهب و گرایشهاى مختلف آشنا شد ؛ بلکه به ماهیت برخى از حرکتهایى که مىرفت تشیع را از مسیر خود منحرف کند پى برد. کلینى درد را شناخت و آگاهانه به درمان آن پرداخت. او معتقد بود علاج این همه نابسامانى، بازگشت به کلام و پیام اهل بیت علیهمالسلام است.
کلینى در این برهه از زمان به دور از هر هیاهو مسیر خود را مشخص کرده و تصمیم گرفت به ضبط و فراگیرى احادیث بپردازد. از اینرو در محضر اساتید بزرگى چون ابو الحسن محمد بن اسدى کوفى زانوى ادب زده و در نوشتن احادیث و بحث و گفتگو پیرامون آنها از خود لیاقت بسزایى نشان داد.
عصر کلینى را باید «عصر حدیث» نامید. در این زمان نهضتى که براى یافتن، شنیدن و نوشتن احادیث و روایات آغاز شده بود، سراسر ممالک اسلامى را فراگرفته بود و در این میان کلینى را مىتوان یکى از تشنگان پاک باخته علم حدیث به شمار آورد.
کلینى با شناخت عصر خود و موقعیت زمانى و پى بردن به این مسأله که این عصر گذرگاه تشیع است و اگر احادیث و روایات از این بحران بگذرند براى همیشه تشیع مىتواند سالم و به دور از التقاط و انحراف مسیر خود را ادامه دهد ؛ شهر رى را که تازه دوست داران مکتب علوى در آن به قدرت رسیده بودند، با همه زیبائیها و جاذبههایش رها کرده و به سوى قم، شهر محدثان و راویان، هجرت نمود.
ورود کلینى به قم مقارن با حاکمیت سیاسى و دینى مردان با فضیلت و با تقوایى بود که از حدیث گویان مشهور زمان خود به شمار مىرفتند.
در قله این هرم، احمد بن محمد بن عیسى اشعرى قرار داشت که تقوا، فضل و عشق او به اهل بیت علیهمالسلام بر کسى پوشیده نیست.
کلینى با استفاده از محضر این مرد بزرگ، در کلاس درس استاد دیگرى زانوى ادب زد که به «معلم» شهرت داشت. معلم کسى است که شیخ طوسى در کتاب رجال خود او را از یاران امام حسن عسگرى علیهالسلام مىشمارد و او را در زمره کسانى مىخواند که به خدمت امام یازدهم شرفیاب شدهاند و او کسى جز احمد بن ادریس قمى نبود.
نجاشى مىگوید:” چون این شخصیت برجسته در پیشگاه امام حسن عسکرى تلمذ نموده و استاد شیخ کلینى است به «معلم» شهرت یافته است.”
کلینى در ادامه تحصیل عالم وارسته دیگرى را درک کرد که خود مردى کم نظیر بود. او به محضر «عبد الله بن جعفر حمیرى»، مردى که همه مورخان و علماى رجال و شیفتگان حدیث در مقابل عظمت او سر فرود مىآورند. او نیز در زمره اصحاب امام حسن عسکرى علیهالسلام قرار دارد و داراى تألیفات فراوان است.
متأسفانه جز کتاب «قرب الإسناد» از این فرزانه روزگار، چیز دیگرى به دست ما نرسیده است. «قرب الإسناد»مجموعه اخبارى است که سند آن به امام معصوم مىرسد.
علاوه بر دانشمندان نامدار مذکور، کلینى از محضر اساتید دیگرى نیز بهره جسته که گذرى بر اسامى آنان خواهیم داشت.
گر چه قم مرکز تشیع به شمار مىرفت و جویندگان کلام اهل بیت علهیم السلام را سیراب مىکرد، اما عطش سیرى ناپذیر کلینى به زمزم زلال نور این خاندان، او را بر آن داشت تا آن دیار مقدس و حرم منور را به امید یافتن روایات و احادیث ناشنیده ترک کند.
از این رو او هجرت را آغاز نمود و قم را با تمام ارزشهایش به قصد شهرها و روستاهاى دیگر ترک کرد. کلینى روستاها و شهرهاى بیشمارى را پشت سر نهاد و هر جا محدث یا راوى حدیثى مىیافت که حدیثى از اهل بیت را نزد خویش داشت در مقابلش زانوى ادب مىزد و پس از مدتى باز کوله بار عشق و صفایش را بر دوش مىگرفت و راهى دیارى دیگر مىشد.
کوفه یکى از شهرهایى بود که کلینى به آن قدم نهاد. در آن زمان کوفه یکى از مراکز بزرگ علمى به شمار مىرفت. کوفه شهرى بود که ابن عقده در آن حضور داشت. او در حفظ احادیث شهره آفاق بود و بسیارى از شیفتگان علم حدیث را به این شهر بزرگ مىکشاند.
وى یکصد هزار حدیث را با سند در خاطر داشت و کتابهاى بسیارى را به رشته تحریر در آورده و یکى از ارزنده ترین آثارش «رجال ابن عقده»است.
در این کتاب، ابن عقده شاگردان امام صادق علیهالسلام را که حدود ۴۰۰۰ نفر بودهاند نام برده و روایات بسیارى را نیز از حضرت امام صادق علیهالسلام نقل کرده است.
این کتاب تا زمان شیخ طوسى وجود داشته و متأسفانه پس از آن به سرنوشت برخى دیگر از میراثهاى فرهنگى اهل بیت علیهمالسلام گرفتار شده و مفقود گشته است.
کلینى پس از کسب فیض از دهها استاد و محدث در شهرها و مناطق مختلف سرانجام به بغداد رسید. مدت مسافرت کلینى به درستى معلوم نیست ؛ اما در این شکى نیست که در طول مسافرتها چنان علم و فضل خود را به نمایش گذاشت و تصویرى از یک عالم شیعه حقیقى در اذهان مردم هر دیار مجسم ساخت که وقتى به بغداد پاى نهاد فردى گمنام نبود.
شیعیان به او افتخار مىکردند و اهل سنت به دیده تحسین به او مىنگریستند.
تقوا و علم و فضیلت او در اندک مدتى شهره آفاق گشت، تا جایى که عامه بزرگان و اندیشمندان معاصر ایشان در مشکلات دینى به او مراجعه نموده و پیروان فرق اسلامى در فتوا به او روى مىآوردند. به همین مناسبت به «ثقة الإسلام» شهرت یافت و او نخستین کسى است که در دوره اسلامى به این لقب مفتخر گردید.
عظمت و بزرگى کلینى در میان اهل تسنن به قدرى است که ابن اثیر روایتى از پیامبر نقل مىکند که فرمود: «خداوند در آغاز هر قرن شخصى را برمىانگیزد که دین او را زنده و نامدار نگهدارد.» آنگاه به گفتگو پیرامون این حدیث پرداخته و مىگوید: احیا کننده مذهب شیعه در آغاز قرن اول هجرى محمد بن على امام باقر علیهالسلام، در ابتداى قرن دوم على بن موسى امام رضا علیهالسلام و در ابتداى قرن سوم ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینى رازى بوده است.
به جرأت مىتوان گفت کلینى نام آورترین و بلند آوازه ترین اندیشمند عصر خود بود. عصرى که اوج تلاش محدّثین و علماى بزرگ و حتى نواب خاص امام عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف مىباشد.
ثقة الاسلام شیخ محمد کلینى با چهار سفیر و نماینده خاص حضرت امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف که در طول غیبت صغرى ۶۹ سال رابط بین آن حضرت و شیعیان بودند، هم عصر بود.
با اینکه آن چهار تن از فقها و محدثین بزرگ شیعه بودند و شیعیان آنها را به جلالت قدر مىشناختند، اما کلینى مشهورترین شخصیت عالى مقامى بود که در آن زمان میان شیعه و سنى با احترام مىزیست و به طور آشکار به ترویج مذهب حق و نشر فضایل اهل بیت عصمت و طهارت علیهمالسلام همت مىگماشت.
عموم طبقات او را به راستى و درستى گفتار و کردار و احاطه کامل بر احادیث و اخبار مىستودند طورى که نوشتهاند شیعه و سنى در اخذ فتوا به او مراجعه مىکردند و در این باره مورد وثوق و اعتماد هر دو فرقه بود. وى در امانت، عدالت، تقوا و فضیلت و حفظ و ضبط احادیث، که همه از شرایط یک فرد محدث موثق جامع الشرایط است، سر آمد روزگار بود.
در نظر اندیشمندان
- نجاشى مىگوید: “او در زمان خود، شیخ و پیشواى شیعه در شهر رى بود و حدیث را از همه بیشتر ضبط کرده و بیشتر از همه مورد اعتماد است.”
- ابن طاووس گوید: “توثیق و امانت شیخ کلینى مورد اتفاق همگان است.”
- ابن اثیر گوید:” او به فرقه امامیه در قرن سوم زندگى تازهاى بخشید و عالم بزرگ و فاضل مشهور در آن مذهب است.”
- ابن حجر عسقلانى گوید:” کلینى از رؤسا و فضلاى شیعه در ایام مقتدر عباسى است.”
- محمد تقى مجلسى)صاحب بحار) گوید: “حق این است که در میان علماى شیعه مانند کلینى نیامده است و هر کس در اخبار و ترتیب کتاب او دقت کند، درمىیابد که از جانب خداوند مورد تأیید بوده است.”
ثقة الإسلام کلینى از محضر بزرگ مردانى بهره برده که هر یک در عصر خود از نوابغ روزگار به شمار مىرفتند.
برخى از آنها عبارتند از
- ابو الحسن محمد بن اسدى کوفى
- احمد بن محمد بن عیسى اشعرى
- احمد بن ادریس قمى
- عبد الله بن جعفر حِمیَرى
- احمد بن محمد بن عاصم کوفى
- حسن بن فضل بن زید یمانى
- محمد بن حسن صفار
- سهل بن زیاد آدمى رازى
- محمد بن اسماعیل نیشابورى
- احمد بن مهران
عدهاى از فقها و محدثینِ بنام شیعه، که مشاهیر علماى ما در قرن چهارم هجرى در ایران و عراق بودهاند از جمله شاگردان کلینى به شمار مىروند. بزرگانى چون:
- ابن ابى رافع
- احمد بن احمد کاتب کوفى
- احمد بن على بن سعید کوفى
- ابو غالب احمد بن محمد زرارى
- جعفر بن محمد بن قولویه قمى
- على بن محمد بن موسى دقاق
- محمد بن ابراهیم نعمانى معروف به ابن زینب (ابن ابى زینب) که از شاگردان مخصوص و نزدیکان او بوده و کتاب کافى را او نسخه بردارى کرده است.
- محمد بن احمد سنانى زاهرى مقیم رى.
- محمد بن على ماجیلویه
- محمد بن محمد بن عصام کلینى
- هارون بن موسى
از تألیفات گرانمایه ثقة الإسلام کلینى است
۱ – کتاب کافى، معروفترین تألیف کلینى کتاب با عظمت و گرانقدر و نفیس«کافى»است که نه تنها بزرگترین کار اوست ؛ بلکه در جامعه اسلامى کتاب معتبرى در حدیث چون کافى تألیف نشده است.
جملهاى است منسوب به امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف که فرمود «الکافی کافٍ لشیعتنا»، کافى شیعیان ما را کفایت مىکند.
کافى نخستین کتاب از کتب اربعه است.
۲ – کتاب رجال
۳ – کتاب ردّ بر قرامطه
۴ – کتاب رسائل ائمه علیهمالسلام
۵ – کتاب تعبیر الرؤیا
۶ – مجموعه شعر، مشتمل بر قصایدى که شعرا در مناقب و فضایل اهل بیت عصمت و طهارت علیهمالسلام سرودهاند.
گذشته از ذوق، خلاقیت و تلاش بى وقفه شیخ کلینى در نگارش و پالایش احادیث عصر شیعه، او ثمره رنجها و مشقتهاى علماى عصر خود است. وى پلى محکم و امانتدارى راستین بود که احادیث و روایات علما و استادان عصر خود را به نسلهاى آینده منتقل ساخت، و در حقیقت کلینى عصاره عصر خویش است.
وقتى سخن از کلینى است سخن از تمام زیبائیها، لطافتها و فضیلتهاى زمان اوست. سخن از عزم و اراده تشیع در کسب معارف و علوم است سخن از کافى است. همانگونه که وقتى سخن از کافى است سخن از عطر کلام اهل بیت علیهمالسلام، سخن از امانت فراموش شده پیامبر است که فرمود: «إنی تارکٌ فیکمُ الثقلینِ کتابَ اللَّهِ و عِترَتی…»
کلینى در حالى که بیش از ۷۰ سال از عمرش مىگذشت و پس از ۲۰ سال تلاش در تدوین کتاب کافى و تحمل رنجها، غربتها و مشقتها، اینک در آستانه ملاقات با معبود و معشوق است. او در خود آرامشى احساس مىنمود، آرامشى که نشان از ایثار و از خود گذشتگى و اداى تکلیف او داشت.
او اگر چه در قفس دنیا مىزیست ؛ اما در فضاى بهشت تنفس مىکرد، چرا که تمام لحظههاى عمرش را با کلام اهل بیت علیهمالسلام سپرى کرده بود و در راه اداى فریضه، هر رنجى را به جان پذیرفته بود.
سال ۳۲۹ هجرى قمرى سالى است که سال «تناثر نجوم» نام گرفته است، سال فرو ریختن ستارهها و سالى که آسمان علمِ این دنیاى خاکى بىستاره ماند.
آرى در این سال راد مرد بزرگ عالم تشیع در ماه شعبان جهان فانى را وداع کرد. دانشمند نامى بغداد «ابو قیراط» بر پیکر پاکش نماز خواند. شیعیان با دلى پراندوه و با احترام آن مرد خدا را در «باب کوفه» بغداد به خاک سپردند.
در همین سال با رحلت آخرین نایب امام زمان، «على بن محمد سمرى» غیبت کبراى آن حضرت نیز آغاز گردید.
سلام بر او روزى که تولد یافت و روزى که در آسمان دنیاى اسلام چون آفتاب درخشید و روزى که در پیشگاه ذات اقدس الهى بر انگیخته خواهد شد.
الکافی
اثرى گرانقدر از ابو جعفر، محمد بن یعقوب کلینى رازى از برجسته ترین علماى شیعه در آغاز قرن چهارم هجرى (متوفاى ۳۲۹ هجرى).
کتاب کافى شامل مجموعه روایات اصول و فروع دین است که از ائمه علیهمالسلام روایت گردیده است.
شیخ کلینى با سفر به شهرها و روستاهاى سرزمینهاى اسلامى و ارتباط با روات احادیث و دستیابى به اصول چهار صد گانه شیعه که توسط یاران ائمه علیهمالسلام نگاشته شدهاند و با ارتباط با نواب خاص امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشریف، مجموعهاى ارزشمند و اثرى گرانبها و کتابى معتبر و جامع به نگارش درآورده است.
کتاب کافى از قدیمىترین و معتبرترین کتابهاى روایى شیعه مىباشد که در عصر غیبت صغرى نگاشته شده است.این کتاب توسط یکى از برجسته ترین روات و فقهاى شیعه نگاشته شده است که تا کنون مانند آن نگاشته نشده و در طول بیش از هزار سال پیوسته مورد توجه و عنایت خاص علما و فقهاى شیعه قرار داشته و بزرگان شیعه در منابع مهم روایى و تألیفات ارزشمند خود به آن استناد نمودهاند.
این کتاب شامل روایات پیامبر و اهل بیت آن حضرت علیهمالسلام است که در آن به علوم و معارف اسلامى به بهترین شکل اشاره شده و با ترتیبى زیبا ارائه شده است.
تاریخ ما/گرد آوری:گروه بزرگان و مشاهیر تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/famous_man.html