واحد دانش و تکنولوژی تبیان زنجان سنگهای رسوبی را در دو گروه سنگهای آواری(ناشی از فرسايش فيزيکی) و ناآواری(ناشی از فرسايش شيميايی و زيستشيميايی) جای میدهند.
سنگهای آواری را بر پايهی اندازهی ذرهها در چهار خانوادهی بزرگتر از ماسه، به اندازهی ماسه، به اندازهی لای و کوچکتر از لای طبقهبندی میکنند.
بزرگتر از ماسه
ذرههای آن از 2 ميلیمتر بزرگتر است.
الف) کنگلومرا، که ذرههای آن کم و بيش گرد شده است و در ميان سيمانی از سيليس، آهک يا رس جای گرفتهاند.
ب) برش که ذرههای آن گوشهدار است و جورشدگی خوبی ندارند و در پی فعاليتهای ورقههای قارهای، فعاليتهای آتشفشانی يا رسوبگذاری در يخچالها پديد میآيند.
به اندازهی ماسه
ذرههای آن بين 06/0 تا 2 ميلیمتر است.
الف) ماسهسنگهای کوارتزی، که بيش از 90 درصد ذرههای آن از کوارتز است.
ب) آرکوز، که 25 درصد ذرههای آن از فلدسپاتها و بيش از 50 درصد آن از کوارتز است.
ج) گريواک، که بخش زيادی از آن از کوارتز و فلدسپاتهاست، اما کانیهای تيرهای مانند ميکا، هورنبلند و پيروکسن نيز در آن ديده میشود.
به اندازهی لای
ذرههای آن بين 06/0 تا 002/0 ميلیمتر است.
الف) لای سنگ، از ذرههای کوارتز درست میشودکه سيمانی از جنس سيليس، آهک يا حتی رس آنها را به هم پيوند میدهد. به اين سنگها سنگ سيلتی يا فورشسنگ نيز میگويند و اگر نيمی از ذرههای آنها از رس باشد، به آنها گلسنگ نيز گفته میشود.
ب) لس، در پی سخت شدن رسوبهای بادی به وجود میآيد. لسها به طور معمول زردرنگ هستند و ذرههای آنها بيشتر از کوارتز، فلدسپات، کلسيت، ميکا، کانیها آهندار و کانیهای رسی است.
کوچکتر از لای
ذرههای آن از 002/0 ميلیمتر کوچکتر است.
الف) سنگهای رسی
بيش از نيمی از ذرههای آنها از ذرههايی به اندازهی لای کوچکتر است. کانیهای رسی (سيليکاتهای آبدار)، کوارتز، فلدسپات و ميکا به فراوانی در آنها ديده میشود.
ب) مارن
گونهای سنگ رسی است که ميزان کربنات کلسيم آن بين 25 تا 50 درصد است. اغلب مارنها به رنگ خاکستری ديده میشوند، در خود فسيل دارند و با اسيدکلريدريک میجوشند.
ج) شيل
به گروهی از سنگهای رسی يا حتی لایسنگها گفته میشود که در پی فشارهای کوهزايی، کم و بيش حالت ورقهای از خود نشان میدهند.
شيلها در خود فسيل دارند و از برخی از آنها، که شيل نفتی ناميده میشوند، پس از تقطير نفت به دست میآيد.
سنگهای ناآواری را نيز در چهار خانوادهی سنگهای آهکی، سنگهای سيليسی، سنگهای اشباعی و زغالسنگها جای میدهند.
سنگهای آهکی
بيش از نيمی از ترکيب آنها را کربنات کلسيم میسازد.
الف) سنگ آهک معمولی، بيش از 90 درصد آن از کربنات کلسيم است. به رنگ شيری تا کرم ديده میشود. هنگام شکستن دارای لبههای تيز میشود.
ب) چاک(گل سفيد)، سنگ آهک نرم و سفيدی است که بيشتر از اسکلت جانداران ميکروسکوپی درست شده است.
ج) کوکينا، به طور کامل از صدف جاندران دريايی درست شده است.
د) تراورتن، سنگ آهک به نسبت خالصی است که در خشکیها ديده میشود و از رسوبگذاری آب چشمههای حاوی کربنات کلسيم درست میشود.
ه) دولوميت، سنگ آهکی است که اندکی منيزيم دارد. در مقايسه با سنگ آهک معمولی تيرهتر است و اسيدکلريدريک رقيق بر آن بی اثر است.
بيش از نيمی از ترکيب آنها را سيليس شيميايی يا زيستی میسازد.
الف) چرت، نوعی سنگ سيليسی با دانههای ريز که فلينت(سنگ آتشزنه)، ژاسب(چت قرمز) و سنگ محک(چرت سياه) از نمونههای شاخص آن است.
ب) دياتوميت، بيش از نيمی از ترکيب آن را پوستهی جانداران تکسلولی به نام دياتومه میسازند.
ج) تريپولی، يا سنگ سمباده که بيشتر از کلسدونی درست شده و از هوازدگی ديگر سنگهای سيليسی به وجود میآيد.
سنگهای اشباعی
از تهنشينی يونها در محيطهای رسوبی پديد میآيند.
الف) سنگ نمک، از کانی هاليت درست شده و اگر ناخالصیهايی از اکسيدهای آهن يا رس داشته باشد، به رنگ زرد تا قرمز در میآيد.
ب) سنگ گچ، از سولفات کلسيم درست شده و به دو صورت بیآب(انيدريت) و آبدار(ژيپس) يافت می شود.
زغالسنگها
از پيکرهی گياهان که در لابهلای رسوبها جای گرفتهاند، درست میشوند.
الف) تورب، بين 45 تا 60 درصد کربن دارد و آن را زغالسنگ نارس میدانند.
ب) ليگنيت، بين 60 تا 70 درصد کربن دارد و به رنگ قهوهای تيره است.
ج) زغالسنگ معمولی، بين 70 تا 90 درصد کربن دارد و به رنگ سياه براق است.
د) آنتراسيت، بين 90 تا 95 درصد کربن دارد. براق و سياهرنگ است، اما دست را سياه نمیکند.
ه) گرافيت، کربن 100 درصد خالص است که به صورت ورقههای نازک روی هم جای گرفتهاند.
جزیره دانش/گرد آوری: گروه دانش وتکنولوژی سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/science_technology.html