واحد گردشگری تبیان زنجان- گزارشي از وضعيت معماري اسلامي در مساجد
مسجد در فرهنگ اسلامي جايگاه ويژه اي دارد. اعتبار و اهميتي که اسلام به مسجد داده، به هيچ نهادي نداده است. اسلام مسجد را خانه اي براي خداي لامکان معرفي کرده؛ خانه اي که از آن خدا و براي مردم است. رسول اکرم (ص) پس از هجرت به مدينه، اولين بنيادي که تأسيس کرد، مسجد بود. تا کانوني براي انجام عبادتهاي مردم، مرکزي براي تجمع مسلمانان و پايگاهي براي تصميم گيريهاي مهم باشد. اهميت ساختن مساجد و رفت و آمد و حضور در آن تا آنجاست که در قرآن و احاديث تأکيد بسياري بر آن شده است. خداوند در قرآن کريم در مورد تعمير و ساخت مساجد مي فرمايد: «همانا مساجد خدا را کساني تعمير مي کنند که به خدا و روز قيامت ايمان داشته باشند.”
پيامبر اعظم (ص) هم در اين مورد مي فرمايد: «در دنيا ميهمان باشيد و مساجد را خانه خود قرار دهيد.” بنابراين سفارشهاست که تأکيد مي شود مسلمانان در هر محله و روستايي، مسجد بنا کنند و هيچ محله اي نباشد مگر اينکه يک يا چند مسجد در آن وجود داشته باشد. در کتابهاي تاريخي به نقل از يعقوبي آمده که بغداد داراي سي هزار مسجد در قرنهاي اوليه اسلام بود. او همچنين در خصوص کارکردهاي مسجد در قرون اوليه اسلام، مي گويد: در عهد رسول خدا(ص) مسجد مرکز همه گونه فعاليتهاي فرهنگي، اجتماعي و حتي نظامي به شمار مي رفت و مي توان گفت که مسجد قلب تپنده جامعه اسلامي بود. از يک سو دادگاه ها و محکمه هاي قضايي در مسجد تشکيل مي شد و از سوي ديگر به عنوان پايگاهي نظامي در امور جنگ و سازماندهي سپاه و طراحي نقشه نظامي مورد استفاده قرار مي گرفت.” اين مطلب حاکي از جايگاه مسجد در ابتداي ظهور اسلام است. اما ببينيم مساجد اسلامي در دوره ما چه جايگاهي داشته و دارند؟
آيا سبک و سياق معماري آنها با آنچه در معماري اسلامي آمده، تطابق دارد؟
مهمترين نهاد اجتماعي
دکتر معماريان، استاد دانشگاه و فعال در عرصه معماري اسلامي، در اين مورد مي گويد: در حال حاضر مساجد تفاوت بسياري با گذشته دارند، هم از جهت ارتباط با محيط و مردم و هم از جهت معماري؛ يعني معماري متفاوت از گذشته انجام شده و همچنان ادامه دارد. در گذشته، مساجد با محله، مردم و خانه هاي اطراف ارتباط نزديک و زيبايي داشت؛ حتي بافت مساجد قديمي مثل مسجد جامع اصفهان در ارتباط با بافت مسکوني منطقه بي نظير و نشان دهنده اين مسأله است که مساجد در گذشته يکي از مهمترين نهادها بوده اند و ارتباطي پويا و زنده بين مردم و مسجد بوده است.
وي ادامه مي دهد: متأسفانه در مساجد امروز اين کارکرد ديده نمي شود؛ يعني هر جايي واقفي پيدا شود، مسجد ساخته مي شود.
حالا هر کجا که مي خواهد باشد! دور از مردم و محيط اجتماعي و يا داخل جامعه! دکتر معماريان با اشاره به شيوه معماري مساجد امروزي مي گويد: متأسفانه آن معماري منسجم و آرام بخش اسلامي در اين مساجد ديده نمي شود و به قولي يک معماري آش شله قلمکار در مساجد امروزي مي بينيم که باعث تأسف است. همه چيز در معماري امروزي مساجد ديده مي شود، از سنتي سنتي تا مدرن مدرن.
مي پرسم چرا؟ دکتر معماريان مي گويد: متأسفانه اين سبک معماري مساجد از معماري روز ايران و آنچه در خيابان ها ديده مي شود، پيروي مي کند. مساجد در روز چند نوبت باز مي شوند، آن هم براي مراسم نماز و يا مجالس ترحيم !
به عقيده من، همان طور که آدمها دچار تغيير شده اند، اين دگرگوني به مساجد هم وارد شده و به سبک من در آوردي امروز رسيده ايم! اين استاد دانشگاه خاطرنشان مي کند: متأسفانه حتي مساجد قديمي و چند هزار ساله ما کارکردهاي خودشان را از دست داده اند. من هشدار مي دهم که اگر به همين ترتيب پيش برويم، نه از معماري اسلامي چيزي مي ماند و نه از مساجد اسلامي، که اين مسأله براي يک کشور که داعيه دار اسلام است، باعث تأسف و شرمندگي است.
هزاران کارکرد براي يک مکان
مهندس مجابي هم ديگر کارشناس معماري اسلامي است که درخصوص شيوه هاي معماري مساجد امروز و آسيبهاي موجود در آن، با او وارد بحث و گفتگو مي شوم. او هم در اين مورد مي گويد: در برخي مساجد بندرت مي توان نمونه هايي را ديد که از اصالت معماري اسلامي بويي برده باشند، هر چند هزينه هايي در اين زمينه انجام شده که بيشتر تقليدي ناشيانه از معماري اسلامي است؟ در حالي که در ساير کشورهاي اسلامي نمونه ها بسيار موفق ترند. حتي در کشورهايي مثل ايتاليا، بوسني، مجارستان و... روي معماري مساجد کارهاي منطقي و علمي انجام شده که همچنان ادامه دارد. اما اينجا مساجد به امان خدا رها شده و هر کس به سليقه خودش بدون مطالعات علمي، اقدام به ساخت مساجد کرده است.
وي ادامه مي دهد: البته اين مسأله به معناي اين نيست که مطالعاتي در اين زمينه صورت نگرفته، بلکه بسياري از شخصيتها و استادان در اين زمينه تحقيقات گسترده اي داشته و دارند، ولي هرگز کار ساخت اين مساجد بر آنها واگذار نشده است! در اين شرايط، عده اي دست به ساخت مساجد کوچک و بزرگ زدند که هرگز با اصالتهاي معماري اصيل اسلامي سازگار نيست.
اين استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: پس از انقلاب، انتظار مي رفت معماري مساجد اسلامي در کشورمان پيشرو و جهاني باشد تا کشورهاي ديگر هم از آن الگو بگيرند، اما کشورمان به اين انتظار بين المللي درست پاسخ نداد !
او در ادامه مي گويد: ما داراي بهترين مساجد تاريخي دنياي اسلامي هستيم که اين مساجد با مرکز شهرهاي تاريخي و خودشان در ارتباط اند و بسياري از خدمات شهري را از اين مساجد مي گرفتند و هنوز هم اين کاربرد ادامه دارد. اما دولتها روي اين سرمايه ويژه سرمايه گذاري نکردند و به جاي ساماندهي اطراف اين مساجد تاريخي، موقعيت اين اماکن را هم تضعيف کردند. براي مثال، کارهاي ناشايستي در ميدان اصفهان و در حق مسجد جامع انجام داده اند که همچنان ادامه دارد. در اطراف مسجد کبود تبريز، پاساژ عظيمي ساختند و اين مسجد را از بين بردند.
در ادامه گفتگو، نظر اين کارشناس معماري اسلامي را در مورد کارکردهاي بنيادي مساجد مي پرسم که مي گويد: مساجد در گذشته کارکردهاي بسياري داشتند که امروز از ياد رفته اند. مسجد يعني مرکز فعال شهر اسلامي. در شهرهاي اسلامي، اول مسجد ساخته مي شد و سپس شهر به وجود مي آمد. در اين شرايط، مساجد هزاران کارکرد داشتند. اما امروز عده اي مساجد را حاشيه اي مي دانند و اعلام کرده اند که مسجد به چه دردي مي خورد؟ هر کس مي خواهد مسجد بسازد، خودش دست به کار شود !
وي خاطرنشان مي کند: مسجد يعني سلول بنيادي خدمات شهري، يعني همه خدمات از مسجد و اطراف آن بيرون مي آيد. در گذشته به مساجد «ابواب البر» مي گفتند. يعني درهاي نيکويي و خيرات. اما کم کم خدمات شهري از مساجد جدا شد و مسجد ماند و غربتي بي انتها. خوب است اشاره کنم که کشوري مثل عربستان سعودي، مساجد جديدي ساخته که بسياري از آنها با معماري اسلامي پيوند نزديک دارند هر چند اين مساجد را معماران اروپايي، مصري و... ساختند، ولي گوشه هاي بزرگي از فرهنگ اسلامي در آن منعکس است. وقتي اين مساجد را با مساجد جديد ايران مقايسه مي کنيم، مي بينيم هيچ کدام از نمادها و نشانه هاي معماري اسلامي در مساجد کشور ما نيست، واقعاً بايد براي اين مسأله کارهاي جدي انجام داد.
منبع: روزنامه قدس/ گرد آوری: گروه گردشگری سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/turism.html