سوژه‌ هاي ناشناس در فیلم مستند

كارگاه مستند

یكی از راه‌های جذب مخاطب در فیلم مستند، مصاحبه با سوژه‌های ناشناس و شخصیت‌هایی است كه به هر دلیل دوست ندارند چهره آنها در فیلم مشخص شود و نزد مخاطب شناخته شوند. یكی از مهم‌ترین دلایلش می‌تواند این باشد كه شخصیت مورد نظر، عملی خلاف قانون یا خلاف عرف اجتماعی انجام داده و فیلم مستند قصد دارد رفتار او را به عنوان رفتار نابهنجاری كه باید از آن پرهیز كرد، معرفی كند.

برخی مستندسازان در این‌گونه مواقع به تصویربرداری به صورت دوربین مخفی اقدام می‌كنند و توجهی به رضایت خود شخص و تبعاتی كه نمایش چهره او در فیلم برایش ایجاد می‌كند، ندارند. این روش اگرچه جذابیتی دوچندان نسبت به روش قبلی دارد، اما عملی كاملاً غیراخلاقی و مخالف با تعهدات فیلمسازی مستند به شمار می‌رود و از این رو نه فقط شایان تبلیغ و ترویج نیست، بلكه باید همواره مورد نقد و حتی منع قرار بگیرد.

اما ارزش بهره‌گیری از سوژه‌های ناشناس فقط به خاطر جذابیتش نزد مخاطب نیست. وقتی مستندساز علاوه بر مصاحبه با مسوولان كشور و ارگان‌های قانونی و قضایی سراغ مجرمان و قانون‌شكنان هم می‌رود و از زاویه دید آنها موضوع اثر خود را مورد بررسی قرار ‌داده و در نتیجه این اجازه را به مخاطب می‌دهد كه از نزدیك، رفتارهای غیرقانونی و هنجارشكنانه را مشاهده كند در واقع دارد از دام یكسونگری و پیام‌دهی شعارگونه و فرمایشی فاصله می‌گیرد و موضوع استنادی مد نظرش را به شكلی واقعگرایانه‌تر و ملموس‌تر به مخاطب ارائه می‌‌كند.

به عنوان نمونه در مستند خارجی «شكار پرندگان» كه بتازگي از شبكه 4 سیما پخش شد، عوامل سازنده علاوه بر مصاحبه با فعالان محیط‌زیست و به تصویر كشیدن فعالیت ارگان‌هایی دولتی مثل پلیس برای مقابله با شكار غیرقانونی پرندگان، سراغ مجرمان ناشناخته‌ای كه تحت تعقیب پلیس هستند نیز رفته‌اند بدون این‌كه آنها را به پلیس معرفی كنند یا حتی چهره‌‌شان را در فیلم نشان بدهند. در فیلم، ما یكی از شكارچیان محلی را مشاهده می‌كنیم كه در حال تشریح چگونگی شكار غیرقانونی خودش است، ولي با كلاهی كه تا روی صورت كشیده شده و مانع آشكار شدن چهره اوست.

درست است كه سازندگان با این شخص توافق كرده بودند چهره‌اش را مخفی نگاه دارند، اما بسادگی می‌توانستند با زیركی هرچه تمام‌تر از طریق دوربین مخفی چهره او را عیان كنند و از این طریق، هم به نسل رو به انقراض پرندگان كمك كنند، هم به پلیس و فعالان محیط‌زیست كه دربه‌در به دنبال یافتن مقصران این كشتار بیرحمانه هستند، اما خوشبختانه این اتفاق رخ نمی‌دهد و فیلم به جای دور زدن اخلاقیات فیلمسازی به نفع خواست عمومی، طرف مجرمی را می‌گیرد كه به عوامل سازنده اعتماد كرده و حاضر شده با آنها همكاری كند. البته این جانبداری فقط در حد پنهان نگه‌داشتن چهره است نه این‌كه عمل مجرمانه شخص هم مورد حمایت قرار گرفته باشد.

این نمونه‌اي از همان موضوعی است كه با عنوان اخلاق مستندسازی، دیرزمانی است توجه مستندسازان و نظریه‌پردازان فیلمسازی مستند را به خود جلب كرده است.

جام جم / گرد آوری: گروه سینما و تلویزیون سایت تبیان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/tv_cinema.html