تاریخ : 23/5/1389

آدرس مطلب :
http://Tebyan-Zn.ir/news-papers/society/social_institutions/2010/8/14/432.html


معرفی بهزیستی بعنوان یک نهاد اجتماعی



بی شک عمده ترین نهاد دولتی در جهت سامان دهی طیف آسیب پذیر جامعه، سازمان بهزیستی است.جدای از این که تاکنون این سازمان تا چه میزان در جهت حمایت ازاقشار آسیب پذیر جامعه موفق بوده است، بهزیستی از چندین جهت وظایف و مسوولیت های سنگینی را عهده دار است. از سویی مسئولیت تامین رفاه خیل عظیمی از معلولان جامعه به این سازمان محول شده است و از سویی دیگر وظیفه سر و سامان دادن به وضعیت بسیاری از زنان و کودکان محروم نگه داشته شده جامعه نیز در حیطه مسوولیت های سازمان بهزیستی جای می گیرد که البته در ادامه به برخی از وظایف اصلی این سازمان حمایتی نیزاشاره خواهد شد.

بسیاری از فعالان اجتماعی بر این اعتقادند که به دلیل پیچیدگی فرایند حمایت از گروه های آسیب پذیر جامعه ، همچنین خیل عظیم مراجعه کنندگان و از همه مهم تر بودجه های ناکافی تخصیص یافته به این سازمان در مقام مقایسه با عمق آسیب های اجتماعی ایران، اداره این سازمان، مدیریتی بسیاری تخصصی می طلبد و اگر مدیری در بهزیستی بتواند واقعا با توجه به مشکلات ذکر شده، معضلات عمده اجتماعی کشور را تشخیص و سپس مرهمی اساسی برای آن بیابد، بی گمان دیگر نباید در قدرت مدیریت وی در مراحل بالاتر اداری شک کرد.

 ● تاریخچه

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سازمان بهزیستی کشور از ادغام سازمان های خیریه و حمایتی که در این بخش فعالیت می کردند، آغاز به کار کرد. پس از بررسی و مطالعات دکتر محمد علی فیاض بخش، سازمان بهزیستی کشور به موجب لایحه قانونی مورخ ۱۳۵۹/۴/۲۴ و در جهت تحقق مفاد اصول سوم، بیست ویکم و بیست ونهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از ادغام ۱۶ سازمان، نهاد، موسسه و انجمن خیریه تشکیل شد تا با اتخاذ تدابیر و ارائه خدمات و حمایت های غیربیمه ای وبا تکیه بر مشارکت های مردم و همکاری نزدیک سازمان های ذی ربط در جهت گسترش خدمات توانبخشی، حمایتی، بازپروری، پیشگیری از معلولیت ها و آسیب های اجتماعی و نیز کمک به تامین حداقل نیازهای اساسی گروه های کم درآمد اقدام نماید. در تیرماه سال ۱۳۸۳ بر اساس قانون ساختار وزارت رفاه و تامین اجتماعی، سازمان بهزیستی کشور به همراه سازمان های تامین اجتماعی و بیمه خدمات درمانی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش منفک و به زیر مجموعه وزارت رفاه وتامین اجتماعی ملحق شد.

 

● وظایف سازمان بهزیستی

این سازمان با چندین معاونت اداری، استقرار اداره های بهزیستی در اکثر شهرهای ایران،کارکنان و مددکاران فراوانی بالغ بر ۲۶۰۴۳ نفر نیروی انسانی در بهزیستی در تلاش است تا وظایفی بدین شرح را اجرا کند:

▪ نگهداری از سالمندان نیازمند حمایت: در مراکزنگهداری از سالمندان بهزیستی، پذیرش و ارائه خدمات مشاوره و مددکاری اجتماعی به سالمندان، خانواده یا بستگان آن ها انجام می گیرد. این خدمات شامل نگهداری شبانه روزی سالمندان غیرقابل توانبخشی (ناتوان) و بی سرپرست و با سرپرست بدون بضاعت وهمچنین ارائه خدمات مورد لزوم نظیر انجام امور تغذیه، نظافت، استحمام، پوشاندن لباس، مراقبت های بهداشتی درمانی، داروئی، انجام امور توانپزشکی وایجاد زمینه های سرگرمی برای بهره گیری از اوقات فراغت می باشد.

▪ ارائه مشاوره های ژنتیک: با توجه به اینکه حدود نیمی از معلولیت های مادرزادی ناشی از اختلالات ژنتیک، قابل تشخیص قطعی نمی باشد ولی با این حال محاسبه ریسک خطر بر اساس شجره نامه ترسیمی به خانواده ها کمک می کند. مقدمات اولیه مشاوره و اخذ مشخصات و رسم شجره نامه توسط کارشناس در مرکز مشاوره ژنتیک انجام می شود. انجام معاینه، درخواست آزمایش، انجام آزمایشات تکمیلی ژنتیکی نظیر کاریوتایپ و... در صورت لزوم درخواست تشخیص نهایی یا ارجاع به کمیسیون ژنتیک استانی و کشوری از اقدامات بعدی مرکز مشاوره ژنتیک می باشد.

▪ فرزند خواندگی: فرزندخواندگی عبارت است از اعطای سرپرستی کودکان بدون سرپرست شناخته شده تحت سرپرستی سازمان بهزیستی به خانواده های متقاضی که واجدالشرایط قانون جاری حمایت از کودکان بی سرپرست باشند. کودکانی را می توان به عنوان فرزند خوانده انتخاب کرد که کلیه تلاش ها و کوشش های حرفه ای جهت شناسایی والدین و بازگشت کودک به خانواده موثر واقع نگردیده باشد. البته حکم سرپرستی درصورت تشخیص سازمان بهزیستی مبنی برآسیب پذیری کودک و عدم شایستگی والدین قانونی یا مراجعه والدین حقیقی کودک با هماهنگی دادگاه قابل فسخ است.

▪ توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR): توانبخشی مبتنی بر جامعه راهبردی است در درون برنامه توسعه جامعه جهت اجرای برنامه های توانبخشی و عدالت اجتماعی. در این برنامه تلاش می شود با پیوستن تمام افرادی که به نوعی ناتوانی دارند، همچنین خانواده های آنان و افراد جامعه این خدمات محقق شود. این برنامه با ارائه خدمات ویژه بهداشتی، آموزشی، حرفه ای و اجتماعی به گروه های هدف انجام می گیرد. توانبخشی مبتنی بر جامعه در ایران با ارائه خدمات شش گانه به معلولین که شامل: آموزش در خانواده، آموزش در جامعه، استفاده از سیستم ارجاع و ارائه وسایل کمک توانبخشی، اشتغال و کاریابی معلولین و خدمات حمایت اجتماعی معلولین است به دنبال تغییر نگرش منفی نسبت به معلولین و ورود آنان به صحنه اجتماعی از طریق تقویت توانمندی هایشان می باشد تا بتواند به اصول پنجگانه خود تحت عنوان اصل مساوات، اصل عدالت اجتماعی، اصل همبستگی، اصل تلفیق عموم و اصل کرامت و عزت نفس جامه عمل بپوشاند.

 

● مراکز ترک اعتیاد

▪ ترک اعتیاد به روش بستری: این روش برای کنترل علائم جسمی فرد وابسته به موادمخدر به کار می رود. بیماران پس از بستری شدن توسط مددکار و روانشناس مورد مصاحبه قرار می گیرند و بعد از آن به وسیله روانپزشک و پزشک معاینه می شوند.

▪ ترک اعتیاد به روش خصوصی: مراجعین به مراکز ترک اعتیاد خصوصی می توانند به صورت سرپایی اقدام به ترک اعتیاد نمایند.

▪ ترک اعتیاد به روش TC: اجتماع درمان مدار، برنامه درمانی است که مراجعان آن به صورت اقامتی و طولانی فرایند بهبود را ادامه می دهند و با ایجاد یک محیط عاری از موادمخدر شیوه های جدید مقابله با مشکلاتشان را یاد می گیرند.

▪ ترک اعتیاد به روش DIC : این مراکز برای کنترل آسیب های اجتماعی اعتیاد به وجود آمده و معتادان پرخطر و در معرض ابتلا به بیماری های عفونی نظیر ایدز، با مراجعه به این مراکز از امکانات رایگان مثل سرنگ و برنامه های آموزشی رایگان این مراکز استفاده می کنند.

پیشگیری از تنبلی چشم و اطمینان از سلامت شنوایی کودکان: اطمینان از سلامت چشم کودک از نظر تنبلی چشم

تنبلی چشم (آمبلیوپی) نوعی اختلال بینایی است که بدلیل عیوب انکساری و ضایعات ارگانیک موجب کاهش دید یکطرفه و یا دو طرفه شده و در صورت عدم درمان به موقع، فرد را از یک یا هر دو چشم کم بینا یا نابینا خواهد کرد.

▪ اطمینان از سلامت شنوایی کودک: تست غربالگری، تست ساده ای است که هدف آن شناسایی کودکانی است که نیاز به ارزیابی بیشتر دارند تا وجود افت شنوایی برای آنها معین شود. اما بخاطر اینکه مطمئن شوند، شنوایی کودک باید به شکل کامل مورد آزمایش قرار گیرد. غربالگری در حقیقت یک سری از خدماتی می باشد که نیاز است تا به سلامت کودک و انجام مراقبت های درست اطمینان حاصل شود.

▪ ارائه بیمه مکمل درمان معلولان: طی توافقنامه ای میان سازمان بهزیستی و شرکت بیمه آتیه سازان حافظ وابسته به بیمه خدمات درمانی، طرح بیمه مکمل درمانی برای افراد تحت پوشش سازمان بهزیستی به اجرا درمی آید. افراد تحت پوشش این قرارداد شامل معلولان (جسمی حرکتی، ذهنی، کم شنوا، ناشنوا، کم بینا و نا بینا) سالمندان و بیماران روانی مزمن تحت پوشش سازمان بهزیستی می باشند که دارای دفترچه بیمه پایه باشند.

ارائه خدمات به کودکان بی سرپرست یا بد سرپرست: کودکان بی سرپرست، کودکان زیر ۱۸ سال هستند که بنا به دلایلی به طور دائم یا موقت از وجود سرپرستی موثر و با صلاحیت محرومند. این کودکان در خانه کودک و نوجوان پذیرش شده، به صورت شبانه روزی بر اساس تفکیک سن و جنس تا فراهم آمدن زمینه انتقال موقت یا دائم به خانواده و جامعه مورد مراقبت و پرورش قرار می گیرند.

▪ خط تلفن اورژانس اجتماعی (۱۲۳): نحوه ارائه خدمات به صورت شبانه روزی و هدف از آن در دسترس قرار دادن خدمات سازمان بهزیستی به تمامی افراد جامعه است.مشاوره مددکاران اجتماعی داخل ماشین های ۱۲۳ رایگان است. اما این مددکاران نمی توانند بیشتر از بیست دقیقه برای شخصی که به داخل ماشین می آید وقت بگذارند، مددکاران فقط می توانند تا آنجا که ممکن است، مراجعه کنندگان را راهنمایی کنند و اگر نیاز بود، آن ها را برای ادامه جلسه مشاوره به مراکز دیگر معرفی کنند. این ارجاع دیگر بسته به تمایل خود مراجعه کنندگان است.

▪ خدمات مشاوره قبل از ازدواج: در این زمینه کلاس هایی توسط معاونت فرهنگی و پیشگیری سازمان بهزیستی تشکیل می شود و جوانانی که در سن ازدواج هستند می توانند در این کلاس ها شرکت کنند.

▪ خدمات مشاوره هنگام طلاق: مرکز طرح کاهش طلاق به منظور حفظ انسجام خانواده و پیشگیری از پیامدهای منفی طلاق، خدمات مشاوره ای و مددکاری به زوجینی که در آستانه طلاق قرار دارند، ارائه می دهد تا آن ها را در حل مسائل و مشکلات و رفع اختلاف یاری نماید. زوجین می توانند از خدمات مددکاری، مشاوره حقوقی، روانشناسی، روانپزشکی و... به صورت رایگان بهره مند شوند.

نظارت بر عملکرد انواع مهدکودک ها (خصوصی، خودکفا-پیمان مدیریت): دفتر امور کودکان و نوجوانان سازمان بهزیستی متولی نظارت بر عملکرد کلیه مهد کودک ها، اعم از خصوصی، خودکفا و روستا مهد می باشد.

▪ ستاد ازدواج و جهیزیه: وظیفه مجموعه سازمان بهزیستی در جهت تحقق اصول ۲۱ و ۲۸ قانون اساسی و بر اساس بازتوانی اقشار محروم و معلول، توانبخشی و پیشگیری از معلولیت ها و آسیب های اجتماعی استوار است. در این راستا سازمان بهزیستی موظف به ترویج ازدواج و تامین جهیزیه برای مددجویان تحت پوشش خود می باشد و ستاد تامین اقلام اولیه زندگی استان تهران جهت اجرای این امر با مشارکت افراد نیکوکار و خیر نسبت به تامین جهیزیه اقدام و در صورت موافقت زوجین در طی مراسمی جهیزیه تامین شده تحویل مددجویان می گردد.

▪ توسعه و نظارت بر موسسات و مراکز غیردولتی: بدلیل افزایش روز افزون تعداد موسسات خیریه و مراکز غیردولتی که فعالیت آن ها همسو با وظایف سازمان بهزیستی کشور می باشد;

در سال ۸۴ دفتر توسعه و نظارت بر موسسات و مراکز غیردولتی در حوزه معاونت مشارکت های مردمی، اشتغال و موسسات خیریه سازمان تشکیل گردید وظیفه این دفترگسترش این گونه نهادها و نظارت بر عملکرد مراکزغیردولتی می باشد.

▪ تامین مسکن مددجویان و معلولان: معاونت مشارکت های مردمی و امور حقوقی طبق دستور ریاست سازمان بهزیستی در سال ۱۳۸۵ اقدام به تشکیل ستاد مسکن مددجویان نمود تا علاوه بر تهیه و تدوین برنامه های لازم در این خصوص به منظور تمرکز منابع در یک حوزه و هماهنگی لازم در کلیه سطوح سازمان به فعالیت تامین مسکن مددجویان در استان ها نیز نظارت داشته باشند. علاوه بر وظایف عمده بهزیستی که در بالا به آن اشاره شد، این سازمان وظایف دیگری نیز چون حمایت و توانبخشی کودکان عادی، حمایت و توانبخشی زنان خودسرپرست و سرپرست خانوار،حمایت و توانبخشی دختران وزنان پناهجو (فراری ) را نیز عهده دار است و ارائه برخی خدمات جانبی دیگری نیز برای این سازمان تعریف شده است.

 

● نگاهی گذرا بر کارنامه عملکرد سازمان بهزیستی

شاید تحلیل و نقد عملکرد بهزیستی از یک منظر امری دشوار به نظر آید زیرا جمعیت هدف این سازمان طیف گسترده ای را شامل می شود و هر فعال اجتماعی بنا برحوزه ای که در آن کار می کند به عملکرد بهزیستی نظر دارد اما به طور کلی بسیاری از آگاهان اجتماعی در ایران بر این امر متفق القولند که خدمات ارائه شده در این سازمان به هیچ وجه متناسب با شدت آسیب های اجتماعی در ایران نیست.

به طور مثال مطابق آمار بهزیستی نزدیک به ۶۵۰ هزار معلول تحت حمایت این سازمان وجود دارد که مطابق آمارتشکل های غیردولتی فعال در حوزه حقوق معلولان ، دست کم بالغ بر ۳ میلیون معلول در کشور وجود دارد که این آمار بیانگر آن است که درصد بسیار زیادی از معلولان ایرانی از هیچ گونه حمایت توانبخشی برخوردار نیستند. علاوه بر این، آن دسته از معلولانی هم که تحت پوشش بهزیستی هستند و در این سازمان پرونده دارند بهزیستی در طی سالیان سال نتوانسته به طور کامل آنان را توانمند کرده و به اجتماع برگرداند; زیرا شوربختانه قوانین حمایتی در خصوص معلولان در ایران به سختی وبا کندی اجرا می شود. به تعبیر بهتر، این قوانین تاکنون نتوانسته مشکلات خیل عظیم معلولان ایرانی را حل کند.

به طور مثال روند اجرای «قوانین جامع حمایت از معلولان» که در سال ۱۳۸۳ به تصویب مجلس وقت رسید تاکنون نتوانسته به شکلی جدی وفراگیر به اجرا درآید وبسیاری از ۱۶ ماده این قانون حمایتی به بوته فراموشی سپرده شده است. البته اجرای قانون نامبرده تنها در حیطه وظایف بهزیستی نیست ومثلا قانون ۳ درصد سهمیه اشتغال معلولان، قوانین مناسب سازی ساختمان ها و معابر و قوانین واگذاری مسکن ارزان قیمت به معلولان که در قانون جامع حمایت از معلولان ذکر شده است، توسط بسیاری از ارگان های رسمی کشور همچون شهرداری، وزارت مسکن، وزارت کار و برخی دیگر از ارگان های مرتبط با این قانون حمایتی دو ر زده می شود.

بازهم مطابق آمار بهزیستی ، نزدیک به یک میلیون و ۶۰۰ هزار زن سرپرست خانوار ونیازمند به حمایت در کشور وجود دارد که بهزیستی تاکنون توانسته کمتر از ۳۰ درصد از آنان را حمایت کند، البته بسیاری از تشکل های فعال در حوزه حقوق زنان این آمار بهزیستی را قبول ندارند و جمعیت زنان سرپرست خانوار ونیازمند حمایت را بیش از ۵ میلیون تخمین می زنند. در خصوص سالمندان نیز وضعیتی مشابه وجود دارد و بهزیستی عنوان می کند که نزدیک به ۲۱۴ هزار سالمند نیازمند به حمایت بهزیستی در کشور وجود دارد که بهزیستی در بهترین حالت تاکنون توانسته قریب به ۶۴ هزار سالمند را مورد حمایت قرر دهد. اگر کمی هم از آمار وارقام فاصله بگیریم، باز هم می توان به نقاط قوت و ضعف فراوان دیگری در مجموعه بهزیستی اشاره کرد.

به طور مثال بهزیستی در طی چند سال اخیر در خصوص تقبل شهریه دانشجویان معلول گام های خوبی برداشت و بخش اعظمی از شهریه دانشجویان معلول تحت حمایت را پرداخت کرد ( البته در قانون جامع حمایت از معلولان، بهزیستی موظف است که کل شهریه دانشجویان معلول را بپردازد اما در وضعیت فعلی، تحصیل در دانشگاه های غیر دولتی برای همه معلولان به طور کامل رایگان نیست). این روند پسندیده بهزیستی موجب شد که تعداد دانشجویان معلول در دانشگاه های ایران بسیار افزایش یابد. اما مثلا در خصوص حق پرداخت هزینه نگهداری از معلولان ذهنی به والدین معلول ذهنی، بهزیستی تاکنون اقدام درخوری انجام نداده است. بی برنامگی در صادرکردن کارت معلولیت نیز موجب شده است که همه معلولان تحت حمایت سازمان، کارت معلولیت نداشته باشند.

در خصوص اعطای سهام عدالت نیز اوضاع برنامه ریزی بهزیستی چنگی به دل نمی زند. به طور مثال بسیاری از مددجویان تحت حمایت بهزیستی هنوز موفق به دریافت سهام عدالت نشده اند و روند توزیع این سهام نیز بسیار آشفته است . در گفت وگوهایی که با مددجویان داشتیم به کرات مشاهده کردیم که بین دو مددجو، حتی با وضعیت رفاهی یکسان، احتمال آن که یکی از آنان سهام عدالت در یافت کرده و دیگری بی نصیب مانده باشد بسیاربالا بود و گویی هنوز سازو کار منظمی در بهزیستی برای این روند تعریف نشده است .وضعیت مددکاری سازمان بهزیستی نیز با مشکلات عمده ای مواجه است. مطابق استانداردهای جهانی، به ازای هر ۱۵فرد معلول باید حداقل یک مددکار وجود داشته باشد و حتی در برخی از کشورهای توسعه یافته این میزان به یک مددکار برای هر معلول نیز می رسد. اما در ایران گاه به ازای ۵۰۰ معلول تنها یک مددکار وجود دارد که بی گمان آن مددکار نیز به هیچ وجه توانی برای رفع مشکلات عدیده مددجویانش نخواهد داشت.

اما از طرف دیگر راه اندازی طرح نوپای اورژانس اجتماعی (که البته گاه برخی از شهروندان ون های ۱۲۳ را با پلیس اشتباه می گیرند.) اقدام پسندیده ای از سوی سازمان بهزیستی برای رسیدگی سریع به بحران های اجتماعی بود ولی بهزیستی در خصوص طرح بهزیست کار نتوانسته تاکنون به موفقیتی چشمگیر نایل شود زیرا هنوز هم بسیاری از معلولان ایرانی و خصوصا معلولان مقیم شهرهای کوچک، از امکان استفاده رایگان از ون های بهزیست کار برای جابجایی در سطح شهر بی بهره اند. از دیگر اقدامات سازمان بهزیستی می توان ازمحقق شدن تلاش این سازمان برای پیویستن ایران به «کنوانسیون جهانی دفاع از حقوق معلولان» اشاره کرد. همچنین افزایش خانه های سلامت برای اسکان دختران فراری به میزان ۳۲ خانه سلامت در کشور را می توان از دیگر نقاط کارنامه فعالیت های بهزیستی دانست. اما این سازمان در خصوص طرح بیمه مکمل مددجویان بسیار ضعیف عمل کرد و تعداد بسیاری از توان یابان کشور از این خدمات بیمه ای محروم هستند.البته بنا بر مستندات، حتی بسیاری ازدارندگان این بیمه مکمل هم نتوانسته اند از خدمات این شرکت بیمه گذار بهره ببرند. همچنین با وجودآن که بسیاری از تشکل های غیردولتی در خصوص تدوین آئین نامه ای منسجم جهت برخورد حرفه ای مددکاران با مددجویان هشدار دادند اما بارها مشاهده شده است که هنوز هم برخی از مددکاران این سازمان برخوردمحترمانه ای با مددجویان خویش نداشته و متاسفانه گاه حتی برخی از مددکاران به مددجویان بهزیستی به دید متکدی نگاه می کنند.

درهرحال، همان طور که اشاره شد به دلیل گستردگی وظایف بهزیستی، نقد کامل عملکرد این سازمان نیز بسیار طولانی وخارج از توان این قلم خواهد بود اما شاید با نگاه به معلولانی که با وجود داشتن تخصص بیکار هستند، زنان سرپرست خانواری که در فقرمطلق به سر می برند، متکدیانی که توان تهیه نان شب خویش را هم ندارند وشدت آسیب های اجتماعی که بی هیچ نقابی در سطح شهرها رخ می نمایند، آنگاه به راحتی می توان استنباط کرد که بهزیستی اگر کاری هم برای این گروه های محروم انجام داده تا چه حد ناکافی وناکامل است وشاید محو کامل آسیب های اجتماعی بی شمار در ایران نیاز به انقلابی گسترده در عملکرد این سازمان داشته ودر این راستا اقدامی جدی تر وعملی تر را در جهت برون رفت از چالش های جمعیت هدف بهزیستی می طلبد.
 
 نویسنده : امین جلالوند