گسترش صنعت نرم افزار و دنیای متن باز

با گسترش صنعت نرم افزار و نفوذ بيش از پيش نرم افزارها در ميان كاربران رايانه ها، نرم افزارهاى متن باز جاى خود را در ميان نرم افزارهاى تجارى باز كرده اند كه علاوه بر ارائه امكانات و توانمندى هاى حرفه اى، از مزاياى بسيار زيادى برخوردارند كه موجب برترى آنها نسبت به نرم افزارهايى كه متن باز نيستند مى شود.
اگر قصد تعريف نرم افزارهاى متن باز را به صورت خلاصه داشته باشيم بايد عنوان كرد كه نرم افزار متن باز OSS (open Source Software) به نرم افزارى گفته مى شود كه كاربر به كد منبع آن دسترسى داشته باشد. لذا كاربر با تغيير و تصحيح اشكالات و توزيع نسخه اى جديد از نرم افزار امكان مشاركت در چرخه توسعه نرم افزار را به دست مى آورد.

دلايل رويكرد به نرم افزارهاى متن باز
يكى از دلايل تمايل كاربران به استفاده از ossها، مشاركت در انجام محاسبات مقرون به صرفه و دسترس پذير است. به علاوه امكان به كارگيرى تجربه هاى بومى و جهانى در جهت توسعه نرم افزار و بازگرداندن نتايج توسعه به جامعه بين المللى و نيز فراهم سازى انتخاب هاى بيشتر براى كاربران نرم افزار از ديگر عوامل آن است.

۱- اطمينان پذيرى oss
به دليل دسترسى به كد منبع مى توان در صورت نياز ريسك هاى احتمالى و تغييرات غيرمجاز را شناسايى كرده و بلافاصله مشكل را برطرف نمود و به علاوه كاربر به سيستمى كه تحت كنترل فروشنده خاصى است وابسته نبوده و لذا داراى اطمينان نسبى بيشترى به سيستم خود است.

۲- محاسبات به صرفه
به دليل هزينه يا كيفيت پائين نرم افزارهاى oss به دليل مجانى بودن بيشتر ossها و نيز امكان تغيير شرايط از سوى فروشنده يا توسعه دهنده oss مطابق با نيازهاى خود، امكان به دست آوردن آن با هزينه كمترى براى خريدار و سفارش دهنده مهيا مى باشد.

۳- عدم وابستگى
رواج استفاده از ossها سبب خواهد شد كه هزينه خريد نرم افزار بشدت كاهش يابد و لذا مى توان هزينه هاى پشتيبانى و نگهدارى از محصول را نيز در حد صفر كاهش داد و لذا نياز به پشتيبانى از سوى شركت پديدآورنده موضوعى كم اهميت است و در موارد بروز مشكل مى توان با بهره گيرى از دانش مهندسين و متخصصين داخلى هر كشورى، علاوه بر رفع مشكل ياد شده، وابستگى به ديگر كشورها و نيز شركت هاى ارائه دهنده خدمات پشتيبانى را ناديده گرفت.

۴- در دسترس بودن
يكى از موانع اساسى در استفاده و بهره بردارى مردم كشورهاى مختلف با زبان ها و فرهنگ هاى متفاوت از نرم افزارها، تنوع فرهنگى و زبان هاى متفاوت است كه موجب مى شود مردمى كه در يك كشور زندگى مى كنند امكان كمترى جهت استفاده از نرم افزار را داشته باشند اما با بهره گيرى از نرم افزارهاى متن باز (oss) اين موانع زبان و فرهنگ از ميان برداشته مى شود و لذا توسعه دهندگان نرم افزارهاى متن باز براى تأمين نيازمندى هاى فرهنگى و زبان شناختى جوامع مختلف نياز به بومى سازى سيستم هاى نرم افزارى را درك كرده و سعى در پياده سازى آن دارند.

اجزاى ضرورى زندگى
فناورى هاى اطلاعاتى و ارتباطى ICT به تدريج به يكى از اجزاى ضرورى زندگى هاى امروزى تبديل شده است كه بايد بدون محدوديت در اختيار متقاضيان قرار گيرد، شركت هاى سازنده نرم افزارها با توجه زيادى كه به مقوله سوددهى دارند نمى توانند چنين امكانى را به صورت گسترده در اختيار كاربران قرار دهند و لذا نرم افزارهاى متن باز تنها راه حلى است كه آسان و مقرون به صرفه است و در عين حال موجب افت كيفيت نيز مى شود.

نهضت گنو
با گسترش صنعت انفورماتيك عده اى از افراد سودجو به دنبال آن بودند كه در اين ميان بتوانند به كسب و كارى دست بزنند و لذا برخلاف گذشتگان خود از در اختيار گذاشتن كدهاى نرم افزار به خريدار امتناع كردند و آنها را اسرار خود تلقى كرده و به مرور فرهنگ همكارى ميان مهندسين رايانه تبديل به رقابت شد. در اين بين شركت هاى نرم افزارى اقدام به عرضه بسته هايى سياه به عنوان نرم افزار نمودند كه نمونه بارز آن سيستم عامل windows است.
در اين ميان عده اى از برنامه نويسان حاضر نشدند كه اين وضع را پذيرفته و از دست رفتن آزادى هايشان در زمينه نرم افزارى را كه خريده اند قبول كنند. از جمله اين مهندسين ريچارد استالمن يكى از برنامه نويسان دانشگاه MIT بود. او در سال ۱۹۸۴ براى مقابله با اين روند اقدام به راه اندازى بنياد نرم افزارهاى آزاد كرد و در گام اول اقدام به ساخت سيستم عاملى آزاد نمود كه تحت عنوان پروژه گنو نامگذارى شد كه مخفف unix S Not "GNU و سيستم عاملى شبيه Unix است. با پيوستن تعداد بيشترى از برنامه نويسان به اين پروژه نهضت جهانى GNU شكل گرفت و تبديل به سمبلى براى ساير پروژه هاى نرم افزار آزاد شد. پس از استالمن دانشگاه بركلى نيز با ارائه سيستم BSD به اين حركت پيوست و چند سال بعد بنياد آپاچى نيز كه امروز يكى از محبوب ترين نرم افزارهاى كارگزار web است شروع به كار كرد.

خصوصيات نرم افزارهاى متن باز
نرم افزارهاى متن باز داراى چهار شرط زير هستند:
۱- توزيع آزاد: اصل يا نسخه تغيير يافته برنامه را بدون پرداخت هزينه اى در اختيار متقاضى قراردهيد.
۲- اجراى آزاد: برنامه را به هر قصدى اجرا كنند.
۳- انتشار تغييرات: امكان متناسب سازى نرم افزار با نيازهاى خود وجود داشته باشد و به علاوه امكان انتشار اين تغييرات براى ديگران نيز وجود داشته باشد.
۴- دسترسى به كد منبع: امكان ديدن و اصلاح كد منبع (code Source) براى كاربر وجود داشته باشد.

مجوزهاى oss
يكى از فاكتورهاى كليدى نرم افزارهاى oss مجوزهاى آنهاست كه با بهره گيرى از آنها مى توان متن يا منبع يك برنامه را آزاد تلقى نمود. اين برنامه ها مجوز لازم به كاربران براى اجراى برنامه در هر شرايطى را با اهداف مختلف از جمله مطالعه، اصلاح، بازنويسى، بدون نياز به پرداخت هزينه هاى حق امتياز به مؤلف اصلى آن فراهم مى آورد.

ويژگى هاى مجوز
اگر شركتى قصد توليد يك نرم افزار متن باز را دارد بايد موارد زير را رعايت كند:
۱- بى طرفى از منظر فناورى هاى مختلف:
توليد كنندگان بايد به اين نكته توجه كنند كه فناورى مورد نظر آنها نبايد مطابق با يك فناورى شخصى باشد و بايد با استانداردهاى تعيين شده و بين المللى مطابقت داشته باشد.
۲- عدم انحصار مجوز نرم افزار
مجوز نرم افزار oss نبايد به يك محصول ويژه اختصاص داشته باشد. اگر يك نرم افزار متن باز (oss) در مرحله انتشار اوليه در اختيار تعدادى ازكاربران قرار گيرد در مرحله بعدى انتشار نبايد توليد كننده اقدام به تهيه مجوز نمايد و بايد با استفاده از مجوز اوليه آن را راه اندازى كند.
۳- عدم محدوديت ساير نرم افزارها
مجوزى كه براى استفاده از نرم افزار متن باز صادر شود نبايد به گونه اى باشد كه در روند كار ساير نرم افزارها اختلال ايجاد كرده و آنها را محدودكند.

انواع مجوزها
۱- GpL General public License اين مجوز كه به عنوان مجوزى Left Copy مورد شناسايى قرار مى گيرد به اين معناست كه مستندات كارهاى مشتق شده از كار اول نيز بايد به همان شيوه و به صورت آزاد در اختيار متقاضيان قرار گيرد و لذا با نوشتن اين كه كاربران امكان مطالعه و تغيير روى كدها را دارند.
۲- GNU Free Documentation License
هدف از اين مجوز ،پياده سازى يك راهنما، كتاب متنى، يا مستندات مفيد است كه در اختيار كاربران قرار گيرد، اين مجوز را مى توان مكمل مجوز GPL دانست. مجوز GFDL عمدتاً براى كارهايى با هدف آموزش، راهنمايى و مرجع شدن در نظر گرفته شده است. مجوز GFDL شامل بخش هاى زير است:
Transparent, cover Texts, Invariant, section, secondry section, Entitled,Title page
۳- PHP
اين مجوز برخلاف دو مجوز GPL و GFDL كپى لفت نبوده و توزيع كنندگان نرم افزار PHP4 از آن استفاده مى كنند. اين مجوز اجازه هرگونه فعاليتى را روى نرم افزارهاى تحت آن مى دهد اما بايد به اطلاع كاربران رسانيده شود كه در اين نرم افزار از مجوز PHP استفاده شده است.
۴- Creative Commons
اين مجوز بر حقوق استفاده بى طرفانه تأكيد دارد يعنى هيچ امكانى در اين مجوز وجود ندارد كه حقوق افرادى كه از آن به درستى استفاده مى كنند را محدود و يا كاهش دهد و در مجوز داده شده، شخص مجوز گيرنده امكان بازتوليد كار، ايجاد دوباز توليد كارهاى مشتق شده، توزيع نسخه ها، را در اختيار مى گيرد.
۵- Mozilla Public License ) MPL)
اين مجوز براى استفاده هاى عمومى كاربرد دارد براساس اين مجوز مى توان روى كد هر نرم افزار متن بازى اصلاحات و تغييرات مورد نظر را اعمال كرده و براساس ضوابط و شرايط خاص در اختيار متقاضيان قرار داد. هدف اصلى مجوز MPL تقويت نوآورى است و پيش بينى شده است كه افراد پس از دريافت كدهاى با مجوز NPL آنها را با كدى پيشرفته تر تركيب كرده و در اختيار ديگران قرار مى دهند.

مزاياى نرم افزارهاى متن باز
۱- دسترسى آسان به اطلاعات بدون بروز هرگونه مشكلى
۲- امكان كپى، تكثير و انتشار با بهره گيرى از مجوزهاى مشخص و از پيش تعيين شده
۳- عدم وابستگى به محصول يا شركت خاصى
۴- مشاركت همگانى در تهيه و ويرايش و انتشار نرم افزارها
۵- عدم وابستگى به نرم افزار يا نسخه خاصى از نرم افزار
۶- عدم وابستگى به سخت افزار خاصى
۷- امكان مشاهده آخرين تغييرات در هر نقطه از جهان

نمونه هايى از نرم افزارهاى متن باز
۱- سيستم Marsyas براى جست و جوى صوتى
۲- سيستم Gift, Blobworld, Photobook, Imgseek , Calphotos, Chabot براى جست و جوى تصوير
۳- مرورگر فايرفاكس
۴- OPen Office
۵- ميزكار KDA
۶- ميزكار GNU
۷- نرم افزارهاى مديريت محتوا مانند Mambo, php nuke, Joomla
۸- نرم افزارهاى ساخت Forum مانند Phorum, Smf, Php bb
۹- هسته سيستم عامل GNU‎/Linux
۱۰- پايگاه داده MYSQL
 

 
 
  نويسنده: وحيد - نقشينه 

 منبع: روزنامه - ایران