نتايج حاصل از پژوهشهايي كه در زمينه ي وجود اختلالات رواني در افراد HIV مثبت صورت گرفته است نشان مي دهد كه بيش از نيمي از مبتلايان به ايدز كه به مدت 12 ماه از داروهاي ضد رتروويروس استفاده مي كنند ، به اختلالات رواني دچار شده اند .
در زنان HIV مثبت نشانه هاي افسردگي همراه با شكايتهاي جسمي وجود دارد ، كه باعث سرعت بخشيدن به سير پيشرفت بيماري خواهد شد .
در طول 7 سال ، مرگ و مير زنان HIV مثبت كه نشانه هاي افسردگي را داشتند ، 2 برابر بيشتر از سايرين گزارش شدiه است .
اختلالات خُلقي ناشي از بيماري ايدز :
واكنشهاي هيجاني در ارتباط با بيماري ايدز با شدت متفاوت ظاهر مي شود . هر يك از آنها در مراحلي مختلف بيماري از آغاز ( مثبت بودن نتيجه ي آزمايش ) تا شروع عفونتهاي فرصت طلب ، بستري شدن در بيمارستان و مراحل پاياني همراه با عوامل استرس زاي ديگر ، فرد را تحت تأثير قرار مي دهند . وضعيت خُلقي فرد مبتلا به ايدز از احساس اندوه ، اضطراب ، عصبانيت تا بروز اختلالات افسردگي و اضطرابي شديد تغيير مي كند . افسردگي ، شيدايي ، اندوه وسوگواري ، اضطراب ، احساس گناه و تغيير درعملكرد جنسي از جمله اختلالات خلقي اند كه فرد HIV مثبت با آنها درگير است .
افسردگي :
در افراد HIV مثبت ، علائم و نشانه هاي افسردگي به صورت كاهش ميل به موضوعات مورد علاقه ، بي خوابي ، كاهش انرژي ، از دست دادن اشتها ، يا پرخوري كه به كاهش يا افزايش وزن مي انجامد ، گريه كردن ، وجود افكار خودكشي ، از دست دادن ميل جنسي ، و اختلال در تمركز بروز مي كند . البته ، بعضي از اين نشانه ها با عفونت به وسيله ويروس HIV مرتبط اند . از جمله ، كاهش اشتها كه مي تواند بر اثر بيماري دستگاه گوارش و تهوع ناشي از مصرف داروهاي ضد رتروويروس پديد آيد .
مقدار خواب بيمار هم تحت تأثير بيماري و عوارض جانبي داروها تغيير مي كند . غش كردن در مراحل اوليه يا پيشرفته ي بيماري به دليل مصرف داروها يا كم خوني ناشي از بيماري بروز مي كند . افزايش ترس از مرگ ، تفكر دربارة آن را سبب خواهد شد . ناراحتي فرد همراه با تفكرات منفي ، افسردگي ، اختلال در شناخت ، كاهش حافظه وعدم تشخيص زمان و مكان ديده مي شود .
شيدايي :
به طو معمول ، در بيماراني كه سابقه ي اختلال خُلقي ندارند ، يا در خانواده ي خود ، نمونه هايي از آن را ذكر نمي كنند يك حمله ي مانيك كه با مصرف مواد مخدر ياعفونت CNS توسط ويروس HIV همراه است ، به ويژه در مراحل پاياني بيماري ديده مي شود . بعضي از عفونتهاي فرصت طلب از جمله توكسوپلاسموز ، هرپس ، مننژيت به بروز اختلالات خلقي دو قطبي كمك مي كنند . لازم است كه اختلالات خلقي ناشي از مصرف مواد مخدر از اختلالات شخصيتي تفكيك شود .
غم و سوگواري :
پي بردن به نتيجه ي آزمايش و مثبت بودن آن ، در كنار از دست دادن كار ، ترس از اخراج شدن و از دست دادن يك آينده ي روشن ، به امتناع از انجام مراقبتهاي بهداشتي ، خودداري از دريافت خدمات درماني و اختلال در روابط جنسي مي انجامد . رايج ترين موضوعي كه به افراد HIV مثبت آسيب مي رساند ، از دست دادن دوستان و افراد مورد علاقه ي وي است . از آن جا كه ، اندوه بيماران مبتلا به ايدز چند وجهي است ،تأثيرات چند وجهي بر فرد مي گذارد . يأس ، تضعيف روحيه ، بي نظمي در خواب ، آشفتگي هاي عاطفي ، تفكرات مزاحم ، مصرف مواد مخدر در بيماران مبتلا به ايدز كه با مرگ دوستانشان روبرو شده اند ، ديده مي شود . به علاوه ، احساس اندوه ، ترس از پيشرفت بيماري را تشديد مي كند .
اضطراب :
اضطراب بر اثر ابتلا به بيماري و ناتواني جسماني و طرد شدن ، بروز مي كند . مسري بودن بيماري نيز سبب بروز اضطراب مي شود . فرد مبتلا ، در مورد محافظت از ديگران احساس اضطراب مي كند ، در حالي كه به طور همزمان دربارة خود نيز احساس اضطراب دارد .
علاوه بر اين ، بروز اضطراب در مواردي كه فرد HIV مثبت با در گيري هاي خانوادگي ، جابه جايي شغلي ، بلاتكليفي مالي و روند بيماري سروكار دارد ، طبيعي است . بعضي از مبتلايان به صورت فطري ، خُلق و خوي مضطرب دارند . بعضي از آنان ميتوانند ازنظر رواني و رفتاري به استرس ناشي از عفونت با ويروس HIV پاسخ مناسبي دهند و تأثير اضطراب بر زندگي شان را محدود سازند . اضطراب عميق ، به از كار افتادگي دائم مي انجامد . اختلالات اضطرابي ممكن است به صورت هاي ترس مرضي ، ترس از فضاي باز ، اختلال وسواس و اجبار ، و فوبياي فردي و اجتماعي بروز كند .
مقالات روزنامه ها ، اخبار تلويزيوني و اطلاعيه هايي كه درباره ي بيماري ايدز منتشر مي شوند اضطراب فرد را تشديد مي كنند . گاهي اوقات ، اضطراب به صورت نشانه هاي جسمي ، مانند سردرد ، تپش قلب ، درد سينه ، و مشكلات تنفسي بروز مي كند .
روان پريشي :
بروز اختلالات روان پريشي در هر دوره از بيماري ايدز ممكن است بروز كند . در مواردي اسكيزوفرني با شروع بيماري ايدز بروز مي كند . عوامل استرس زا مانند بيان وضعيت HIV مثبت بودن فرد ، دو راهي شروع درمان ، انجام آزمايشات متعدد، و مسائل مربوط به تهديد به حمله و اعمال خشونت آميز به بروز اختلالات روان پريشي كمك مي كند .
عصبانيت و احساس گناه :
عصبانيت ، يك واكنش طبيعي نسبت به يك بيماري مرگبار است ، كه مي تواند : متوجه فردي كه او را مبتلا ساخته است ، ساير افراد جامعه كه به دليل بي توجهي آنان ، بيماري انتقال يافته است ، حكومتي كه نتوانسته گسترش بيماري را كنترل كند ، و در آخر روشهاي درماني و داروهاي بي تأثير شود .
احساس گناه نيز واكنشي عادي تلقي مي شود . واكنشهايي مانند سرزنش كردن خود ، احساس شرم ، و كاسته شدن از ارزش فردي ، واكنشهاي رايج ابتدايي نسبت به بيماري هاي آميزشي به شمار مي روند .
تغيير در عملكرد جنسي :
عوامل مؤثر بر عملكرد جنسي فرد HIV مثبت به سابقة فعاليت جنسي وي ، اعتماد به نفس او در اين باره و نحوة عملكرد جنسي او بستگي دارد . بزرگسالاني كه در كودكي مورد آزار جنسي قرار گرفته اند ، بيشتر از سايرين در معرض خطر عفونت با ويروس HIV قرار دارند . زنان HIV مثبت به آزار جنسي در كودكي و انجام رفتارهاي جنسي پرخطر اشاره مي كنند ، عادت به انجام رفتارهاي پرخطر مانع از سازگارشدن زنان و كنار آمدن آنها با تجارب تلخ گذشته مي شود . افرادي كه سوء رفتارجنسي دارند به احساس گناه يا سرزنش كردن خود دچار مي شوند وبه منظور بر طرف كردن آن به مصرف الكل روي مي آورند .
نقش روان شناس در بهبود بخشيدن به وضعيت رواني فرد HIV مثبت :
امروزه روان شناسان روشهاي تازه اي را به كار مي برند . اورسل (1997) ، اشاره نمود ، كه درمانگران بايد به تقاضاهاي چندگانة افراد HIV مثبت ، پاسخ دهند . دامنة خدمات آنها گسترش يافته است و بايد نقشهاي بيشتري را برعهده بگيرند .
در بعضي از موارد ، روان درماني درخانه و در مواردي در بيمارستان انجام مي شود . روان شناس ، علاوه بر آموزش ارتباط جنسي مطمئن ، تدابير مربوط به پاي بندي به رژيم دارويي ، عقايد مذهبي بيمار را در نظر مي گيرد و در زماني كه به مراحل ناتوان كنندة بيماري مي رسد ، به منظور انجام روان درماني و حتي كارهاي مراقبتي وارد عمل مي شود . همچنين ، مي تواند گروهي متشكل از دوستان و اعضاي خانوادة فرد تشكيل دهد تا هر كدام از آنها طبق برنامه ، انجام يكي از كارهاي مراقبتي بيمار را برعهده بگيرد .
لازاورس و ديگران (1994) ، به روشهاي انطباقي بازنگري مثبت ، پذيرفتن حمايتهاي اجتماعي و گيرنده هاي اجتنابي شناختي و رفتاري كه در روان درماني افراد HIV مثبت به كار مي رود اشاره نمودند . به علاوه ، فرد مي تواند از طريق تمركز بر مسئله ، با موقعيت فعلي خود سازگار شود . در اين صورت ، رفتارهايي را ارائه مي دهد و با افكاري سروكار دارد كه سبب مي شوند فعالانه مسائل را دنبال كند . همچنين به بيمار توصيه مي شود ، كه بيماري خود را بشناسد ، روشهاي درماني را پيگيري كند ، از دريافت كمك خودداري نورزد ، اميدوارانه بينديشد ، بر نكته هاي مثبت تأكيد كرده و وضعيت كنوني خود را بپذيرد .
لازم است كه روان شناس ، تدابير درست را در موقعيتهاي مناسب به كار گيرد . در هنگام ارزيابي ظرفيت انطباق پذيري فرد به دامنه اي كه مي تواند پيش برود توجه نموده ، از تدابير مرتبط با مسئله بهره ببرد و به موقعيتها و موارد كنترل شدني توجه كند نه به مواردي كه از كنترل فرد خارج اند .
علیرضا بردبار-کارشناس راهنمایی و مشاوره