آیات نورانی قرآن کریم در نگرش امام خمینی (قدس ره)

از نظر امام خمینى قرآن كتاب عرفان و اخلاق و انسان سازى است; ولى‏چون ظرفیتهاى عقلى همه مردم به یك اندازه نیست، معارف عالیه قرآنى‏در سطح فهم توده مردم به صورت داستان در آمده است تا آنان بتوانند ازاین سفره گسترده الهى حظى برگیرند. تكرارى كه در قصص قرآن به چشم‏مى‏خورد، بدان جهت است كه نقشى مؤثرتر در انسان سازى ایفا كند. این‏امر مهم از رهگذر تذكرات پى در پى و تلقینات متوالى جامه عمل به خودمى‏پوشد. تفاسیرى هم كه بر قرآن نوشته مى‏شود، باید از همین ویژگى‏برخوردار باشد. 

كلید واژه‏ها: قصص قرآن، هدف نزول قرآن، تكرار در قرآن، روش تفسیر. 

1. مقدمه 

بى تردید امام خمینى را باید در زمره معدود عالمان ربانى دوران معاصر به شمار آوردكه به حقیقت معنا، با قرآن زندگى كردند و حیاتى جاودانه یافتند. ایشان اگر چه بنا به‏دلایلى به تفسیر قرآن نپرداختند; اما از مجموع مطالبى كه در بیان و بنان ایشان در باره‏قرآن و تفسیر برخى از آیات مقدس و نورانى‏اش آمده است، بدون اغراق مى‏توان‏ده‏ها نكات سودمند استفاده كرد. 

یكى از نكات حائز اهمیت در بیانات ایشان در زمینه قرآن، بحث پیرامون‏قصه‏هاى قرآنى و عبرت آموزى و پندگیرى از داستان‏هاى فراوانى است كه در قرآن‏مطرح شده است. برخى معتقدند در قرآن 268 قصه آمده است[1] كه بسیار در خورتامل است. حضرت امام بدون آنكه فرصت پرداختن به بحث و بررسى پیرامون این‏همه داستان را داشته باشند، به مجموع این قصه‏ها از زاویه‏اى دیگر نگریستند وهدف یا اهدافى را كه قرآن از طرح این داستانها دنبال مى‏كرده است مورد توجه قراردادند. 

به اعتقاد ایشان، قرآن كتاب تاريخ و قصه نیست كه بخواهد سرگذشت اقوام‏پيشين و يا قصه‏هاى جوامع گذشته را براى ما بازگو كند[2]. همان گونه كه كتاب طب،فلسفه، فقه و يا ساير علوم هم نیست. بلكه كتابى زنده و حركت آفرین وانسان‏ساز[3]. 

پس اگر مشاهده مى‏كنیم كه در خلال آیات نورانى این كتاب مقدس داستان‏هایى‏از هر جا نقل شده است، حتى برخى از آن داستان‏ها تكرار شده‏اند، باید بدانیم كه‏هدف، چیز فراتر از قصه گویى صرف است[4]. این جاست كه به اهمیت نگاه امام به‏قرآن بیشتر پى مى‏بریم كه پیوسته سعى داشتند قرآن را در صحنه زندگى مسلمانان‏بیاورند و نه تنها افكار و اندیشه‏ها،بلكه اعمال و رفتار مسلمانان را نیز قرآنى سازند. 

به عبارت دیگر حضرت امام همواره مى‏كوشیدند آیات قرآن را "كاربردى"سازند و از ذهن گرایى افراطى درباره قرآن و طرح مسائلى كه هیچ ارتباط مستقیمى بازندگى جوامع اسلامى نداشته و یا تاثیر سرنوشت‏سازى در دنیاى اسلام باقى‏نمى‏گذاشته است، به شدت پرهیز داشتند[5]. 

2. هدف قرآن از نگاه امام 

مطالبى كه حضرت امام درباره قصه‏هاى قرآنى و دیگر مسائل مربوط به قرآن بیان‏داشتند، تماما برگرفته از دیدگاهى است كه ایشان درباره این آخرین كتاب آسمانى دارند. 

به عقیده امام قرآن كریم سفره‏اى است كه خداى تبارك و تعالى به وسیله پیغمبراكرم‏صلى الله علیه وآله وسلم در بین بشر گسترده است تا تمام بشر [اعم از] عامى عالم، فیلسوف، عارف،فقیه، همه از او استفاده كنند[6]. "این كتاب" آمده است كه انسان را بسازد[7]. انسان‏بالقوه را انسان بالفعل كند[8]. "تمام دعوت‏هاى انبیا هم حسب اختلاف مراتب شان‏براى این بوده است كه انسان بالقوه را انسان بالفعل كند و تمام علوم و عبادات ومعارف الهى و احكام عبادى براى این است كه انسان ناقص را انسان كامل كند"[9]. برهمین اساس، آنجا كه قرآن به نقل قصص مى‏پردازد و مثلا قصه حضرت موسى رابارها تكرار مى‏كند، هرگز هدف آن قصه‏گويى و داستان سرايى نیست. بلكه یگانه‏غایتى را كه از نقل این گونه داستان‏ها مورد نظر قرار داده است، انسان سازى و تكامل‏بخشى هست و بس[10]. این نكته شاید اساسى‏ترین و محورى‏ترین مطلبى است كه‏حضرت امام درباره معارف و حقایق قرآن مطرح فرموده‏اند. 

علاوه بر این، به اعتقاد ایشان، قرآن "در بر دارنده برترین معارف در معرفت‏خداو اسما و صفات و افعال اوست كه هیچ حكیم و عارف و سالكى را برتر و بیشتر از آن‏نه سخنى بوده و نه تواند بود; بلكه دسترسى به حد نهایى معارف قرآن نیز ویژه «من‏خوطب به‏» و خاصان او به توسط تعلیم اوست. بنابراین فهم كامل حقایق قرآن ازدسترس همگان خارج و فوق طاقت‏بشر است. با این همه اوصاف، قرآن در مرتبه‏نازله خود در خور فهم همگان است و سفره گسترده الهى است كه همه مى‏توانند ازآن بهره گیرند. 

ولى باید دانست‏شرط بهره‏ورى هر چه تمام‏تر و كامل‏تر از قرآن بستگى تمام‏به پاكى درون و رفع موانع فهم و شاگردى عالمان حقیقى قرآن و ثقل كبیر - اهل بیت‏پیغمبرصلى الله علیه وآله وسلم - دارد"[11]. همان كسانى كه به تعبیر امام، از تعلیم الهى بهره‏مندند ودر مكتب پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم آموزش دیده‏اند[12] و "مفاتیح وجود و مخازن كبریا ومعادن حكمت و وحى، و اصول معارف و عوارف، و صاحبان مقام جمع وتفصیل‏اند"[13]. 

3. شیوه تفسیرى امام 

حضرت امام از یك سو بر این باور صحیح اصرار مى‏ورزند كه "تفسیر كتاب آن است‏كه شرح مقاصد آن كتاب را بنماید"[14] و از سوى دیگر چنین عقیده دارند كه مقصدنهایى قرآن به شهادت آیات الهى، هدایت و تعلیم انسانها و ارائه طریق سلوك‏انسانیت است; از این رو اعتقاد دارند كه تنها شیوه صحیح تفسیر قرآن، تفسیرعرفانى - اخلاقى است و از رهگذر این تفسیر است كه مقصد خداوند براى بندگان‏آشكار مى‏شود. 

عبارت ایشان در این زمینه چنین است:" بالجمله [چون] كتاب خدا، كتاب معرفت‏و اخلاق، و دعوت به سعادت و كمال است; كتاب تفسیر نیز باید كتاب عرفانى -اخلاقى، و مبین جهات عرفانى و اخلاقى و دیگر جهات دعوت به سعادت آن‏باشد."[15]ایشان در توجه و پایبندى به این تفسیر تا آنجا پیش مى‏روند كه هر تفسیرى غیراز آن را خطا مى‏شمارد و از مقصود اصلى قرآن به دور مى‏دانند و مى‏فرمایند: مفسرى‏كه از این جهت تفسیر عرفانى - اخلاقى قرآن، غفلت‏یا صرف نظر كند، یا به آن‏اهمیت ندهد، از مقصود قرآن و منظور اصلى انزال كتب و ارسال رسل غفلت ورزیده‏است و این خطایى است كه قرنها این ملت را از استفاده از قرآن شریف محروم نموده‏و راه هدایت را به روى مردم مسدود كرده است[16]. 

همچنین ضمن تقدیر از زحمات مفسران پیشین، اما نا كافى دانستن تفاسیرى غیراز تفسیرهاى عرفانى و اخلاقى مى‏نویسند:"مقصود ما از این بیان نه انتقاد در اطراف‏تفاسیر است; چه كه هر یك از مفسرین زحمت‏هاى فراوان كشیده و رنج‏هاى‏بى‏پایان برده تا كتابى شریف فراهم آورده‏اند «فلله درهم و على الله اجرهم‏»; بلكه‏مقصود ما آن است كه راه استفاده از این كتاب شريف را، كه تنها كتاب سلوك الى الله ویكتا كتاب تهذیب نفوس و آداب و سنن الهیه است و بزرگ‏ترین وسیله رابط بین‏خالق و خلق، و عروة الوثقى و حبل المتین تمسك به عز ربوبیت است، باید به روى‏مردم مفتوح نمود. علما و مفسرین تفاسیر فارسى و عربى بنویسند و مقصود آنها بیان‏تعالیم و دستورات عرفانى و اخلاقى و بیان كیفیت ربط مخلوق به خالق و بیان‏هجرت از دارالغرور به دارالسرور و الخلود باشد"[17]. 

ظاهرا حضرت امام اگر چه به جامعیت قرآن در همه ابعاد مادى و معنوى‏اش قائل‏بودند و عقیده داشتند كه" قرآن مشتمل بر تمام معارف است و تمام مایحتاج بشر [درآن] است"[18]; ولى با این همه، بعد عرفانى - اخلاقى را در آن برجسته‏تر مى‏دیدند وبر این باور بودند كه اقامه عدل، برپائى حكومت، مسائل سیاست و غیره كه در قرآن‏آمده، تماما مقدمه رسیدن به معنویت و اخلاق و عرفان است. 

ایشان در یك جا فرمودند: "قرآن در عین حالى كه یك كتاب معنوى، عرفانى و آن‏طورى است كه به دست ماها، به خیال ماها، به جبرئیل امین هم نمى‏رسد; در عین‏حال یك كتابى است كه تهذیب اخلاق [هم] مى‏كند، استدلال هم مى‏كند، حكومت هم‏مى‏كند، وحدت را هم سفارش مى‏كند، قتال را هم سفارش مى‏كند. این ازخصوصیات كتاب آسمانى ماست كه هم باب معرفت را تا حدودى كه در حد انسان‏است، باز كرده است و هم باب مادیات را، و اتصال مادیات به معنویات را" [19]. 

در جایى دیگر در توضیح دلیل تكرار قصه در قرآن آورده‏اند: "در هر دفعه كه‏اصل مطلب را تكرار كند، خصوصیات و لواحقى در آن مذكور است كه در ديگران‏نیست; بلكه در هر دفعه یك نكته مهمه عرفانى یا اخلاقى را مورد نظر قرار داده وقضیه را در اطراف آن چرخ مى‏دهد."[20]از این عباراتى كه از ایشان نقل كردیم، به خوبى اهمیت ابعاد عرفانى - اخلاقى‏قرآن را در نزد امام روشن مى‏سازد.ایشان حتى درباره ابعاد عرفانى قرآن تا آنجا پیش‏مى‏روند كه عرفان را بزرگ‏ترین معجزه قرآن و پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله وسلم مى‏دانند ومى‏فرمایند: مسائل عرفانى به آن نحو كه در قرآن كريم است در كتاب ديگر نیست واين معجزه رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله وسلم است."[21]شكى نیست كه با توجه به چنین باورى درباره قرآن است كه حضرت امام به‏تفسیر عرفانى - اخلاقى قرآن گرایش دارند و تنها چنین تفسیرى را براى قرآن‏ممدوح و مجاز مى‏شمرند. 

4. امام و قصه‏هاى قرآنى 

نقش سازنده و تربیتى داستان به اعتقاد امام تا آن اندازه مهم و حیاتى است كه قرآن به‏عنوان آخرین كتاب آسمانى، بخش قابل ملاحظه‏اى از آیات نورانى خود را به بیان‏داستان و قصه اختصاص داده است. 

شاید این نكته براى مشتاقان امام و ارادتمندان آستان مقدس قرآن جالب توجه‏باشد كه حضرت امام تا بدانجا براى قصه و داستان تاثیرات تربیتى قائل بودند كه درنخستین سالهایى كه به نگارش و تالیف پرداختند، آرزو داشتند فرصتى پیش آید تادرباره "قصص قرآن" كتاب مستقلى تالیف كنند. 

عین عبارت ایشان چنین است: "در این كتاب شريف قضايا به طورى شيرين‏اتفاق افتاده كه تكرار آن انسان را كسل نكند; بلكه در هر دفعه كه اصل مطلب را تكرارمى‏كند، خصوصیات و لواحقى در آن مذكور است كه در ديگران نیست; بلكه در هردفعه يك نكته مهمه عرفانى یا اخلاقى را مورد نظر قرار داده و قضيه را در اطراف آن‏چرخ مى‏دهد و بيان اين مطلب استقصاى كامل قصص قرآنیه را لازم دارد كه در این‏مختصر نگنجد و در آرزوى این ضعیف بى مایه ثبت است كه با توفیق الهى كتابى درخصوص "قصص قرآنیه" و حل رموز و كیفیت تعلیم و تربیت آنها به قدر میسورفراهم آورم"[22]. 

ایشان همچنین در بحث مفصلى كه در كتاب "آداب الصلوة" درباره قرآن ایرادفرموده‏اند، در زمینه مطالب متنوع و موضوعات فراوانى كه در این آخرین كتاب‏آسمانى آمده است‏به تفصیل سخن گفته، از جمله چنین اظهار داشته‏اند: "و دیگر ازمطالب این صحیفه الهیه، قصص انبیا و اولیا و حكماست، و كیفیت تربیت‏حق آنها را،و تربیت آنها خلق را; كه در این قصص فواید بى شمار و تعلیمات بسیار است و در آن‏قصص به قدرى معارف الهیه و تعلیمات ربوبیه مذكور و مرموز است كه عقل رامتحیر كند... بالجمله، ذكر قصص انبیا علیهم السلام و كیفیت‏سیر و سلوك آنها وچگونگى تربیت آنها از بندگان خدا و حكم و مواعظ و مجادلات حسنه آنها، ازبزرگ‏ترین ابواب معارف و حكم و بالاترین درهاى سعادت و تعالیم است كه حق‏تعالى، جل مجده به روى بندگان خود مفتوح فرموده و چنانكه ارباب معرفت واصحاب سلوك و ریاضت را از آنها حظى وافر و بهره كافى است، كسان دیگر را نیزنصیبى وافى و قسمتى بى پایان است"[23]. 

5. تكرار قصه‏ها 

از نكات حائز اهمیت در آثار امام درباره قرآن، توجه ایشان به مساله تكرار در قصه‏هاو داستانهاى قرآنى است. حضرت امام اگر چه اصل نقل داستان در قرآن را به دیده‏هدایت و تربیت نگریسته‏اند; اما این ویژگى را در تكرار قصه‏ها برجسته‏تر دیده‏اند وبارها بدان اشاره یا تصریح كرده‏اند. 

به اعتقاد امام "قصص قرآن، مثل قصه آدم و موسى و ابراهیم و دیگر انبیاعلیهم‏السلام كه مكرر ذكر شده، براى همین نكته است كه این كتاب، كتاب قصه وتاريخ نیست; بلكه كتاب سیر و سلوك الى الله و كتاب توحید و معارف، و مواعظ وحكم است و در این امور، مطلوب تكرار است تا در نفوس قاسیه تاثیرى كند و قلوب‏از آن موعظت گیرد. 

به عبارت دیگر، كسى كه بخواهد تربیت و تعلیم و انذار و تبشیر كند، باید مقصدخود را با عبارات مختلفه و بیانات متشتته، گاهى در ضمن قصه و حكایت، و گاهى درضمن تاریخ و نقل، و گاهى به صراحت لهجه، و گاهى به كنایت و امثال و رموز تزریق‏كند، تا نفوس مختلفه و قلوب متشتته هر یك بتوانند از آن استفاده كنند"[24]. 

ایشان همچنین در جایى دیگر در این باره فرموده‏اند: "قرآن كتاب تاريخ نیست‏بلكه كتاب اخلاق است. در كتاب اخلاق باید تكرار باشد. كسانى كه مى‏خواهنداخلاق به مردم بیاموزند باید مكرر بگویند تا در آنان اثر بگذارد. با یكبار گفتن مؤثرنخواهد بود. یكى از نكات ارجمندى كه قرآن كریم دارد، مكررات است; البته اينهاصرف مكررات نیست; بلكه سبك انسان سازى این جورى است. هر صفحه‏اى كه‏گشوده مى‏شود، [در آن] دعوت به تقوا به چشم مى‏خورد. هر یك از قصه‏ها مثل قصه‏موسى‏و... قصه ابراهیم چندین مرتبه ذكر مى‏شود كسانى كه قرآن را نمى‏شناسند،مى‏گویند خوب بود قرآن باب باب باشد; هر بابى به گفتارى اختصاص یابد. قرآن‏آمده است كه آدم بسازد آدم ساختن به یكبار گفتن ممكن نمى‏شود"[25]. 

سرانجام اینكه از نظر امام" چون این كتاب شريف براى سعادت جميع طبقات وقاطبه سلسله بشر است و اين نوع انسانى در حالات قلوب و عادات و اخلاق و ازمنه‏و امكنه مختلف هستند، همه را نتوان به یك طور دعوت كرد. اى بسا نفوسى كه براى‏اخذ تعالیم با صراحت لهجه و القاى اصل مطلب به طور ساده آماده پذیرش نباشند واز آن متاثر نگردند. آنان را باید به طور مناسب عقلشان دعوت كرد و مقصد را به آنهافهمانید و بسا نفوسى كه با قصص و حكایات و تواریخ سر و كار ندارند و به لب‏مطالب و لباب مقاصد علاقه‏مندند. اینها را نتوان با دسته اول در یك ترازو گذاشت.اى بسا قلوبى كه با تخویف و انذار تاثیر مى‏پذیرند و قلوبى كه با وعده و تبشیر تاثیرمى‏گیرند. از اين جهت است كه این كتاب شريف به اقسام مختلفه و فنون متعدده وطرق متشتته مردم را دعوت فرموده و چنین كتابى را تكرار، حتم و لازم است. دعوت‏و موعظه بى‏تكرار و تفنن، از حد بلاغت‏خارج [است]، و آنچه متوقع از آن است كه[عبارت از] تاثیر در نفوس باشد، بى‏تكرار از آن حاصل نشود" [26]. 

نكته‏اى كه باید در تتمه این بحث‏بدان اشاره شود این است كه اگر چه حضرت‏امام لزوم تكرار در تربیت و هدایت را اجتناب‏ناپذیر مى‏دانند; ولى با این همه، عقیده‏ندارند كه در قرآن، تكرار به آن معنا كه یك مطلب بدون كم‏ترین خصوصیتى عیناتكرار شود، وجود دارد; بلكه برعكس، بر اين نكته تاكيد دارند كه اساسا تكرارى‏نیست و نقل هر بار داستانى با توجه به خصوصیتى است كه دربار اول نبوده است. 

ایشان در ادامه مطلب بالا در این باره مى‏فرماید: "مع الوصف، در این كتاب‏شريف، قضایا به طورى شیرین اتفاق افتاده كه تكرار آن انسان را كسل نكند; بلكه درهر دفعه كه اصل مطلب را تكرار كند، خصوصیات و لواحقى در آن مذكور است كه‏در ديگران نیست; بلكه در هر دفعه یك نكته مهمه عرفانى يا اخلاقى را مورد نظر قرارداده و قضيه را در اطراف آن چرخ مى‏دهد"[27]. 

از سویى دیگر حضرت امام به نقل قصه‏ها در قرآن از آن زاویه نگریسته‏اند كه این‏كتاب آسمانى، كتاب انسان سازى و تربیت است. آنچه در این گونه كتب مطلوب‏است، صرف نقل داستان يا هر مطلب ديگرى نیست; بلكه اثرات تربیتى و هدایتى آن‏بیشتر مورد نظر است. از این رو ممكن است داستانى دو یا چند بار تكرار شود. 

اين گونه نیست كه چون نفس تكرار در مواعظ و حكم مطلوب و پسنديده است،هر جا بتوان از این عامل استفاده كرد; بلكه باید تكرار بجا باشد; چرا كه اگر از همین‏عامل مطلوب و خوشایند، به نحو درست و صحیح استفاده نشود، ممكن است نتیجه‏عكس دهد. قرآن كه كتاب شفاى انسانیت است و پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم كه طبیب روح و جان‏بشر است، به تعلیم الهى، در استفاده از این شیوه به عالى‏ترین شكل ممكن بهره گرفته‏و به نیكوترین وجهى جامه عمل بدان پوشانده است. 

حضرت امام اگر چه با صراحت در این باره اظهار نظرى نكرده است; اما با دقت وتوجه در مضامین مطالبى كه در این زمینه بیان داشته‏اند، به كنایه مى‏توان به این نكته،بس مهم و اساسى پى برد. مثلا در یك مورد اظهار داشته‏اند: "در قرآن راجع به مسائل،تكرار بسیار است. البته در هر تكرارى مسائلى جدیدى طرح شده است. قرآن براى‏انسان سازى و رشد مردم آمده است. آنچه براى رشد انسان لازم است نمى‏توان یكباربگویند و از آن بگذرند، باید پیوسته تكرار كنند. مانند تلقين كه يكبار كافى نیست‏يامثل اينكه بخواهيد بچه‏اى را تربيت‏بكنيد كه بايد يك مساله را چندين دفعه با چندزبان، در چند وضعیت‏به او بگویند تا كه در قلب او نقش بندد"[28]. 

در مورد دیگرى فرمودند: "كتابهایى مثل قرآن كه براى انسان سازى آمده است وكتابهایى كه در اخلاق نوشته مى‏شود، و مقصود از آنها ساختن انسان جامعه است، به‏حسب اهمیت، موضوعى در آنها تكرار شده است. تكرار در قرآن مجید فراوان است‏و بعضى‏ها خیال مى‏كنند كه این تكرار چرا در قرآن وجود دارد و حال اینكه آن لازم‏است"[29]. 

آنچه به اجمال اشاره شد تنها بخشى از دیدگاه‏هاى امام راحل را در این زمینه دربر مى‏گیرد. ترديدى نیست كه بررسى گسترده و همه جانبه این موضوع نیازمند مجال‏بیشترى است. 

منابع 

1. بینات، ش‏9، ص‏117. 

2. صحیفه نور، 2/34. 

3. همان، 8/9 - 8. 

4. همان، 2/33. 

5. قرآن كتاب هدایت، ص‏9. 

6. این تعبیر حضرت امام برگرفته از روایتى است كه بر طبق آن پیامبر(ص) فرمود: "القرآن مادبة الله فتعلموامن مادبته ما استطعتم". ر.ك: بحارالانوار، 92/19; كنزالعمال، حدیث 2356. 

7. صحیفه نور، 14/251. 

8. همان، 1/234 با تلخیص. 

9. همان، 1/234 با تلخیص. 

10. همان، 2/34 و 16/8. 

11. قرآن كتاب هدایت، ص‏10. 

12. تفسیر سوره حمد، ص‏95. 

13. آداب الصلوة، ص‏184. 

14. آداب الصلوة، ص‏193. 

15. همان، ص‏193. 

16. همان، ص‏194. 

17. همان، ص‏194 با تصرف اندك. 

18. صحیفه نور،20/82. 

19. همان، 17/252. 

20. آداب الصلوة، ص‏188. 

21. جلوه‏هاى رحمانى، ص‏24. 

22. آداب الصلوة، ص‏188. 

23. همان، ص 187 - 186. 

24. همان، ص‏187. 

25. صحیفه نور، 17/221 با تلخیص و تصرف. 

26. آداب الصلوة، ص‏187. 

27. همان، ص‏188. 

29. صحیفه نور، 9/153 با تلخیص و تصرف. 

30. همان، 13/199 با تصرف و تخلیص.