دراماتیک کردن یک مفهوم و ارزش اخلاقی در بستر یک فیلم و سریال یکی از پیچید ه ترین تمهیدات نمایشی است که هر وقت تلویزیون در سریال های خود به دنبال آن رفته است با چالش و اعتراض و انتقاداتی از گوشه و کنار مواجه شده است.
دامنه این انتقادات درمورد سریال تا ثریا دربرنامه زنده پارک ملت نیز گسترش یافت و با انتقاد برخی مخاطبان همراه شد که مثلا چرا ثریا با مصائبی که دارد متعلق به طبقه پایین یا یک زن چادری است.
هرچند در نظرسنجی همین برنامه مشخص شد ۹۲ درصد مخاطبان از این سریال رضایت داشتند. سریال تاثریا که مثل اغلب کارهای سیروس مقدم مخاطبان زیادی را مجذوب خود ساخته فارغ از وجوه دراماتیکی وقصه ای که روایت می کند بازهم مثل اکثر سریال های این کارگردان واجد دلالت های اخلاقی است که دراین قصه به واسطه ماهیت اخلاقی ـ مذهبی درام ابعاد بیشتری به خود گرفته است. اگربه کارنامه سیروس مقدم نگاهی اجمالی بیندازیم می توانیم ردپای این اخلاق گرایی را درهمه آنها ردیابی کنیم.
اما تاثریا از همان ابتدا وقبل از تیتراژ ابتدایی سریال با آوردن آیه ای از قرآن درباره ربا و رباخواری تکلیف خود را با مخاطب روشن می کند و قصه خود را به بازنمایی این مفهوم در بستر یک ملودرام خانوادگی بسط می دهد. واقعیت این است که طرح مفاهیم اخلاقی بویژه رفتارهایی مثل ربا در قالب داستانی جذاب که وجوه دراماتیک آن نیزمستحکم باشد کار دشواری است. اتفاقا تاثریا به شکل جسورانه سراغ سوژه ای رفته که ریشه در اعتقادات مذهبی داشته و یکی از گناهان کبیره محسوب می شود و ازحیث اجتماعی هم دامنه و شیوع آن در جامعه زیاد بوده یا رو به افزایش است.
درواقع تاثریا را می توان یک نوع آسیب شناسی اخلاقی ـ اجتماعی دانست که آیینه ای در مقابل جامعه قرار می دهد تا چهره خود را درآن تماشا کند و معایبش را مرتفع سازد. در کارکرد تربیتی این سریال همین بس که مفاهیم اخلاقی خود را به گونه ای دراماتیزه کرده که مخاطب را در سراشیبی های سقوط به تامل وامی دارد و تلنگر می زند.
قصه ای که بخوبی نشان می دهد چگونه آدمی آن هم از جنس ثریا که به حلال و حرام و رعایت موازین شرعی التزام و وسواس داشته تا نان حرامی بر سر سفره اش نیاید در دام گناه گرفتار می شود و شیطان چگونه انسان را به نافرمانی و گناه ترغیب کرده وفریب می دهد.
ثریا البته آدم متوسطی است؛ هم از لحاظ قشربندی اجتماعی و هم از حیث ایمانی. لذا می تواند نمادی از اکثر انسان هایی باشد که در جامعه زندگی می کنند. جهان بیشتر از انسان های متوسط پر شده و اتفاقا وقتی زنی مثل ثریا با عقبه اعتقادات مذهبی گرفتار دام ربا می شود هم برای مخاطب باورپذیرتر و بالطبع تاثیرگذارتر است و هم تاکیدی است براین که که خداوند انسان های معتقد و با ایمان را نیز در معرض امتحانات الهی قرار می دهد. در یکی از سکانس های سریال که مربوط به جلسه قرآن بانوان بود براین مساله تاکید می شود که همه انسان ها درهرسطح از ایمان وآگاهی مورد امتحان الهی قرار می گیرند. در خود قرآن نیز شاهد قصه هایی هستیم که آزمایش های الهی درباره انبیا و بندگان مقرب الهی را بیش از انسان های معمولی روایت می کند. انسان خلافکار که تکلیفش معلوم است. این آدم های پاک هستند که وقتی در معرض وسوسه های شیطانی قرار می گیرند هم قابلیت دراماتیک پیدا می کنند و هم تاثیرپذیری مخاطب از آنها از منظر تربیتی و اخلاقی بیشتر است.
تماشاگر هم با ثریا همدردی و همراهی می کند و هم برای او نگران است. وقتی بتوان همذات پنداری مخاطب با قهرمان قصه را تضمین کرد آن وقت می توان از ظرفیت های دراماتیک اثر برای تبیین یا القای ارزش های اخلاقی سود جست و این تمهید هوشمندانه ای است که سیروس مقدم در این سریال انجام می دهد. البته طرح مفاهیم و موقعیت های اخلاقی در این سریال صرفا به مساله ربا محدود نمی شود و در کنار آن می توان کدهای مذهبی ـ اخلاقی دیگری را نیز برشمرد.
مثلا همین انس با قرآن و رجوع به احکام و دستوراتش در مدیریت زندگی. ثریا برای انجام معامله با آقا رضا پیش از هر چیز به منابع دینی و دستورات شرعی رجوع می کند و دائم نیز دغدغه حلال بودن معامله خود را دارد. ضمن این که به طور تلویحی برقناعت و ساده زیستی تاکید شده و می بینیم چگونه ثریا و نگین حسرت آرامشی که در گذشته داشته اند را خورده و از عمل خود پشیمانند. از سوی دیگر وقتی مساله ربا به موتور محرکه و محور اصلی قصه بدل شده و نتایج و عواقب آن به تصویر کشیده می شود حق الناس و اهمیت آن نیز برجسته می گردد.
کافی است به وضعیت زندگی و حال و روز آقا رضا دقت کنیم تا نتیجه نارضایتی خلق و پایمال شدن حق الناس را برزندگی و سرنوشت او ببینیم. از سوی دیگر رفتارهای ثریا در ارتباط با سرهنگ و مراقبت از او در کنار دلسوزی های مادرانه برای فرزندانش یا مثلا حمایتی که از آن زن فقیرکه هزینه پرداخت مخارج بیمارستان را نداشت و رضایتی که همکارانش از وی در محیط کار داشتند را به موارد بالا اضافه کنید تا موقعیت های گوناگون دراماتیکی که بردلالت های اخلاقی سریال تا ثریا حکم می دهد را بازشناسی کنید.
رعایت حق الناس مهم ترین پیام اخلاقی ـ دینی سریال بوده و هسته معنایی سریال را تشکیل می دهد. آنچه قابلیت تاثیرگذاری برمخاطب را داشته و حتی می تواند فراتر از یک تلنگر اخلاقی، دل او را بلرزاند همین تاکید تلویحی سریال برحق الناس و اهمیت آن است. به عبارت دیگر نقطه ثقل درام و بیشترین عاملی که بر مخاطب از حیث اخلاقی تاثیر می گذارد جایی است که نشانه های دینی و انگاره های مذهبی بروز و ظهور می کند.
واقعیت این است که دراین مجموعه دلسوزی های مادرانه و مصائب و دشواری های زنانه درکنار دغدغه های اعتقادی و مومنانه چنان درهم تنیده و بازنمایی می شود که بیش ازهر چیز نشان می دهد زیست اخلاقی و تجربه پیچیده ای است که ظرفیت ها و ظرافت های زیادی دارد. فرآیند این تجربه البته به گونه ای است که در حین آگاهی بخشی مخاطب را ناامید نمی کند که ناامیدی از رحمت الهی بالاترین گناه است.
فارغ از مفاهیم و ارزش های اخلاقی، آنچه در این سریال نمود خوبی داشته روانشناسی اخلاق و موقعیت های اخلاقی است. این که گناه چگونه از حیث روانی در آدمی تاثیر گذاشته و چه بلایی بر سر آدمی می آورد. تا ثریا یک روایت بصری از اخلاق عملی است و نشان می دهد که انگاره ها و باورهای دینی چقدر با متن و جریان زندگی تنیده شده و در آن جریان دارد. این که اخلاقی زیستن در جامعه امروز با چه چالش ها و مسائلی آمیخته و چگونه می توان با تکیه بر معارف قرآنی به رهایی از این موقعیت و رسیدن به رستگاری و آرامش واقعی دست یافت.
از سوی دیگر وقتی همه تمهیدات دراماتیک و روانشناختی درروایت و بازنمایی تحول اخلاقی شخصیت ها به شکل منطقی و باورپذیررخ می دهد شاهد تاثیرگذاری شدید بر مخاطب و اقناع درونی وی می شود برخی از منتقدان این سریال که به قضاوت عجولانه درباره آن پرداخته و ثریا را به عنوان نماد یک زن مومن ایرانی به خاطر عملکردش مورد انتقاد قرار می دهند باید بدانند که وقتی قرار است تحول اخلاقی و بالطبع پیام معنوی اثر بر مخاطب تاثیر بگذارد سقوط او در سراشیبی گناه نیز باید منطقی و باورپذیر باشد و لغزش او را نباید به پای بازنمایی غلط از یک زن پارسا قلمداد کرد.