مرگ خاموش 'چی‎چست' کلید خورد 

دریاچه ارومیه که در گذشته (چی چست) و (کبودان) نام داشته، بزرگترین و شورترین دریاچه دائمی ایران و یکی از دریاچه های فوق اشباع از نمک دنیا است که از این نظر با دریاچه بزرگ نمک آمریکا شباهت دارد.

نام كهن اين درياچه چي چست بوده و حكيم ابوالقاسم فردوسي در شاهنامه از آن به خون چيست ياد مي كند، درياچه چي چست در اسطوره هاي ايراني نقشي بنيادي داشته است. چنانچه عرصه بسياري از رويدادهاي مهم زندگي كيخسرو كرانه اين درياچه بوده و دژ بهمن كه كيخسرو در نبردي سهمگين آنرا مي گشايد و از چنگ ايوان به در مي آورد در نزديكي همين درياچه بوده است.در دوره پهلوي نيز به مناسبت پادشاهي رضا شاه به آن نام رضائيه داده شده است.

دریاچه ارومیه در گذشته به عنوان یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های جهان مطرح بوده که از آن به عنوان«دومین دریاچه شور جهان»، «بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا»، «بیستمین دریاچه بزرگ جهان»، «شورترین دریاچه جهان که حیات در آن جریان دارد» و«بزرگترین دریاچه داخلی ایران»یا می شد كه به دليل بروز خشكسالي، كاهش نزولات آسماني، عوامل انساني، استفاده بي رويه از آبهاي زيرزميني و عدم استفاده از روش هاي كشت مدرن كشاورزي در حوزه درياچه اروميه از سال 76 شروع به خشك شدن كرده است و امروز اين تالاب در بحراني ترين شرايط زيست محيطي قرار گرفته است.

* موقعیت دریاچه چی چست

دریاچه اُرومیه در شمال غربی ایران و در منطقهٔ آذربایجان واقع شده‌است. این دریاچه طبق آخرین تقسیمات کشوری، بین دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی تقسیم شده‌است. دریاچهٔ ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچهٔ داخلی ایران و دومین دریاچهٔ آب‌شور دنیا است. آب این دریاچه بسیار شور بوده و عمدتاً از رودخانه‌های زرینه‌رود، سیمینه‌رود، گدار، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه می‌شود.

درازای آن 140 و پهنای آن میان 15 تا 50 کیلومتر و مساحت آن بین 5000 تا 6000 کیلومترمربع  است. این دریاچه در یک فرونشست کم ژرفای وسیع با میانگین ژرفای 6  متر قرار گرفته است.ولی ژرف‎ترین نقطه آن با 13 متر عمق در گوشه شمال باختری جای دارد. سطح آن نسبت به سطح آب دریاهای آزاد، 1300 متر بالاتر قرار دارد. در این دریاچه بیش از 102 جزیره وجود دارد که شکل و اندازه آنها با میزان بارش سالانه تناسب دارد.

در بین این جزایرکوچک و بزرگ، شبه جزیره اسلامی بزرگ‎ترین آنها است که در سال‎های پر بارش به صورت جزیره درمی‎آید. سطح حوضه آبریز دریاچه حدود 50000 کیلومترمربع است.زرینه‎رود، سیمینه‎رود، زولای‎چای و آجی‎چای از رودهای عمده وارده به دریاچه هستند. از میان رودهای گفته شده،‌ آجی‎چای از رسوب‎های نمکی نئوژن خاور تبریز عبور می‎کند و در حمل مقدار قابل ملاحظه‎ای نمک به دریاچه نقش دارد.{ آشنایی با دریاچه ارومیه- ۲۱ فروردين ۱۳۸۹- همشهری آنلاین}

* آرتمیا اورمیانا  از عطش 'چی‎چست' می میرد

درياچه اروميه زيستگاه نوعي آرتمياي بومي با نام artemia urumiana است که منحصر به همين درياچه است. وجود آرتميا در درياچه اروميه بيش از صد سال پيش توسط يك انگليسي به نام گانتر اعلام شد و در سال 1976 دو متخصص امريكايي بنام ابوون و كلارك، آنرا آرتميا اروميانا ناميدند.

گرچه آرتميا نسبت به شوري مقاوم است ولي شوري دلخواه او حدود 120 تا 130 گرم در ليتر است. ولي وقتي شوري آب بيشتر باشد محتويات بدن ظريف خود را از دست داده و می ميرد.اين اتفاق افتاده است؛ هزاران و بلکه ميليون‌ها نقطه کوچک سياه نشانه آرتميا‌هايي است که در اثر شوري زياد آب بدنشان جذب محيط شور خارج شده و جان باخته‌اند.آرتمياها با 11 جفت پا و سر بزرگ حبابي شکل، شبيه يک موجود فضايي به‌نظر میرسند.در روزگاري که شرايط اروميه مساعد بود رنگ اين حيوان، صورتي خوشرنگي بود که همه جا حضور داشت به‌طوري که اگر دست در آب میکرديد میتوانستيد چندتايي از آنها را بگيريد. اما امروز من آرتمياي زنده نديدم. اينها  از پنجره هواپيما ديده نمیشوند!{ آخرین نفس‌های ارومیه- ۲۱ فروردين ۱۳۸۹- همشهری آنلاین - دکتر اسماعیل کهرم}

درياچه اروميه با مساحت متوسط 5200 کيلومتر مربع بزرگترين زيستگاه طبيعي آرتميا در جهان بحساب مي آيد ولي تغييرات اقليمي چند سال اخير وضعيت اکولوژيکي اين اکوسيستم با ارزش را با بحران مواجه کرده است. بي شک هرگونه تغيير در ساختار اکولوژيکي اکوسيستم ها در وحله اول ذخاير اکولوژيکي آن اکوسيستم (اعم از گونه هاي گياهي و جانوري) را تحت تاثير قرار ميدهد بدين ترتيب آرتمياي درياچه اروميه نيز از آسيب هاي زيست محيطي اخير در امان نبوده است.{ بحران در بزرگترین زیستگاه آرتمیا- عليرضا عاصم}

به عقیده کارسناسان این حوزه،آرتمیا یک سخت پوست (ریز خرچنگ) دریاچه ارومیه است که زندگی اش به کم و بیش شوری دریاچه ارومیه بستگی دارد و اکنون به دلیل افزایش میزان شوری آب زیست آرتمیا به خطر افتاده است. آرتمیا هم به لحاظ اکولوژیکی و خوراک برای برخی پرندگان مهاجر و هم به لحاظ اقتصادی دارای ارزشهای زیست محطیی است که با نابودی آن این فرصتها نیز از دریاچه ارومیه گرفته می شود.

از گونه‌های دیگردر‌معرض خطر این منطقه، می‌توان به پلیکان پاخاکستری، باکلان کوچک، غازپیشانی‌سفید کوچک، عروس غاز، اردک مرمری، اردک سرسفید، اردک بلوطی، خروس کولی‌دشتی، میش مرغ و دلیجه کوچک اشاره کرد. همچنین در حدود یک هزار و 500‌گونه گیاه آوندی در حوزه ارومیه به ثبت رسیده است از این یک هزار و 500‌گونه 353‌گونه ارزش اقتصادی و 290‌گونه اهمیت اکولوژیک دارند.

* شوربختی دومین دریاچه شور دنیا

دریاچه ارومیه و جزایر متعدد آن به لحاظ ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد اکولوژیکی از سال‌1346 به‌عنوان منطقه حفاظت شده و از سال‌1349 به‌عنوان پارک ملی مورد حفاظت قرار گرفته است.

این دریاچه از سال‌1354 به‌عنوان ذخیره‌گاه بیوسفر در برنامه «انسان و کره مسکونی» سازمان یونسکو معرفی و در آن ثبت شده است. در سال‌1354 دریاچه ارومیه و تعدادی از دریاچه‌های آب‌شیرین جنوبی آن به‌علت دارا بودن معیارهای جهانی کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ها (رامسر‌1971) در لیست تالاب‌های کنوانسیون قرار گرفته است و هم‌اکنون به‌دلیل مشکلات زیست‌محیطی در لیست تالاب‌های در معرض تغییرات شدید اکولوژیکی قرار دارد .{ ریسمان بوروکراسی، پیچیده بر حلقوم دریاچه ارومیه- ۹ شهریور ۱۳۸۹-همشهری}

دریاچه ارومیه، مکانی که 40 سال از اعلام حفاظت آن می‌گذرد و به گفته یونسکو یکی از مهم‌ترین تالاب‌های جهان است، در حال نابودی قرار دارد. گفته می‌شود روزانه نیم سانتی‌متر از ارتفاع آب این دریاچه کاسته می‌شود و در طول 13 سال گذشته بیش از 6 متر کاهش داشته است.‏ شوربختی دومین دریاچه شور دنیا آنجاست که دستکاری انسان‌ها بر روند خشکیدن این دریاچه سرعت بخشیده است و انسان و اقلیم دست به دست هم داده‌اند تا به‌زودی به جای زیست بومی زیبا که میزبان پرندگانی مانند فلامینگو و پلیکان بوده است، با تلی از نمک مواجه شویم.

هرچند خشکسالی سال‌های قبل بر کاهش سطح آب دریاچه ارومیه تاثیر داشته، اما به اعتقاد کارشناسان ایجاد سد بر سر راه ورودی آب‌ها و مصرف بی‌رویه آب در زراعت، اصلی‌ترین عوامل خشک شدن این دریاچه است.سدسازی لجام‌گیسخته به محیط زیست کشور آسیب رسانده و هشدارهای متخصصان علوم آب و محیط زیست به روند فزاینده سدسازی افزایش یافته است، اما مقام‌های وزارت نیرو از این که سومین سدساز بزرگ جهان هستند، خوشنودند.‏

ازسال آبی 75 ـ 74 تاکنون ارتفاع سطح آب دریاچه ارومیه سیر نزولی پیدا کرده و در طول سال‌های اخیر آب دریاچه بالاتر از شش متر کاهش داشته است که نیاز به یک عزم ملی و منطقه‌ای برای نجات این اکوسیستم با ارزش و بحران زده است.بنا بر تحقیقات انجام شده از 12 سال پیش تاکنون نمودار تراز آب پارک ملی دریاچه ارومیه رو به پایین است و مطالعات مدیریت زیست بوم حوضه آبریز دریاچه ارومیه که با همکاری بانک جهانی به اتمام رسیده است نشان می‌دهد دریاچه ارومیه به عنوان دومین دریاچه شور جهان تا کمتر از 20 سال آینده با بحران شدیدی مواجه خواهد شد.اکنون دیگر هشدارهای کارشناسان و فعالان محیط زیست در مورد نابودی دریاچه ارومیه رنگ واقعیت گرفته است و گفته می‌شود روزانه نیم سانتی‌متر از ارتفاع آب آن کاسته می‌شود. به طوری که اکنون یک چهارم پهنه آبی این دریاچه به کویر نمک تبدیل شده است. پیش‌تر از سوی مسئولان و نمایندگان مجلس هشدارهای لازم با توسل به آمار و ارقام داده شده است اما هنوز اقدام جدی و کارساز لازم صورت نگرفته است. میزان نمک به 360 گرم رسیده و این، حیات را بر آرتمیا که میزان تراکم آن نسبت به 10 سال گذشته 30 برابر کاهش یافته، سخت تنگ کرده که ارزش ذخایرش معادل 10 میلیارد دلار است.دریاچه ارومیه در صورت خشک شدن مانند بمب عمل خواهد کرد و فاجعه بزرگی را به وجود خواهد آورد. نابودی این دریاچه هشت میلیارد تن نمک و چندین شهر و استان را تهدید خواهد کرد.‏

کارشناسان معتقدند نابودی دریاچه ارومیه تنها نابودی دو میلیون پرنده بومی مهاجر آبزی و کنارآبزی و از بین رفتن تنها جاندار دریاچه یعنی آرتمیا نیست، در صورت خشک شدن دریاچه مواد مضر از قبیل توده‌های نمک، مواد سمی و فلزات سنگین در منطقه پراکنده و منطقه وسیعی کویر می‌شود.این اتفاق قطب کشاورزی کشور را نابود می‌سازد و بزرگترین مهاجرت منطقه‌ای را به همراه می‌آورد.‏{دریاچه ارومیه؛ زخم کهنه‌ای که سر گشوده است- ۳ دی ۱۳۸۹-روزنامه اطلاعات}

خشکی دریاچه ارومیه همه چیز را به شدت متاثر کرده است: گردشگری، کشتیرانی، توریسم، استفاده از آب دریاچه برای شنا، لجن‌درمانی و ... از نظر اقتصادی - اجتماعی و حتی کشاورزی منطقه نیز تحت تاثیر قرار گرفته است.

* نجات شورترین دریاچه جهان

براساس پیش‌بینی سازمان محیط‌زیست، این دریاچه 5 الی 6‌سال دیگر به‌کلی ناپدید خواهد شد و زندگی نزدیک به 6‌میلیون انسان در خطر جدی قرار خواهد گرفت. اکنون نیز این خطر بسیار ملموس است. به کارشناسان متقدند که سدسازی مهم‌ترین عامل وضعیت بحرانی دریاچه است. خشكسالي‌هاي مداوم،برداشت بي رويه آب براي كشاورزي،احداث چاه‌هاي غير مجاز و احداث ميان گذر اروميه از جمله دلايل خشك شدن و نابودي این درياچه اعلام شده است.

پیامد این رویداد، شکل‌گیری شوره‌زاری به مساحت 5‌هزار کیلومترمربع است. تغییر آب و هوا و گرم‌شدن منطقه، پیشروی نمک به‌سوی اراضی کشاورزی و تخریب آن، خالی شدن صدها روستا، (‌علاوه بر روستاهایی که در مخزن سدها به زور تخلیه شدند)، از دیگر پیامدهای نامطلوب خشک شدن دریاچه ارومیه است.

باز کردن دریچه سدها و انجام فوری بررسی‌های احیای حوضه آبریز در کوتاه مدت و برچیدن سدها در بلندمدت تنها چاره کار است. راهکارهای غیرسازه‌ای از جمله اصلاح الگوی مصرف، بسیار زودبازده‌تر، کم‌هزینه‌تر و کم‌پیامدتر خواهد بود. به کار‌گیری موازین افزایش کارایی آب و بازچرخانی و... که در سیاست‌های کلی اصلاح الگوی مصرف به‌درستی تکلیف شده‌اند و بسیار کم هزینه‌تر از راهکار سخت‌افزاری و ناکارآمد بالا هستند، احیای دریاچه را تضمین می‌کنند.{ پُرسه بزرگ‌ترین دریاچه کشور- ۱۹ مرداد  ۱۳۸۹-همشهری آنلاین- فاطمه ظفرنژاد} 

با ابلاغ مصوبه هیات دولت و تامین3.1 میلیارد متر مکعب آب مورد نیاز دریاچه ارومیه این زیستبوم با ارزش از مرگ حتمی نجات می‌یابد.{ نجات دریاچه ارومیه با تأمین 3.1 میلیارد متر مکعب حقابه - ۲۱ فروردين ۱۳۸۹ – همشری آنلاین}

آیا دریاچه ارومیه تا چند سال دیگر خشک خواهد شد؟! و آیا اصلا خشک می‌شود یا نه؟اظهار نظر درخصوص این موضوع نه در صلاحیت یک فرد بلکه وظیفه یک تیم تحقیقاتی مجرب و متخصص است که با در نظر گرفتن کلیه جوانب و با تکیه بر بررسی‌ها و محاسبات علمی به این پرسش پاسخ دهد.ولی باید قبول کرد که دریاچه ارومیه با ادامه شرایط فعلی می‌رود تا در آینده نه چندان دور عنوان بحرالمیت دوم را به‌خود اختصاص دهد زیرا ذخایر آرتمیا و جلبک‌های دریاچه ارومیه به شدت کاهش یافته و از طرفی حیات پرندگان بومی و مهاجر این دریاچه نیز به مخاطره افتاده است. و این واقعیت دریاچه ارومیه است!!{ آیا ارومیه بحرالمیت می‌شود؟- ۲۱ فروردين ۱۳۸۹- همشهری‌آنلاین - علیرضا عاصم}

بر این اساس باید یادآور شد که خشکی دریاچه ارومیه به نوعی همه را به شدت متاثر کرده است. برخی مسئولان انتقال آب از حوزه های اطراف، بارور کردن ابرها، افزایش راندمان آبیاری، بهبود الگوی کشت و رعایت حق آب دریاچه ارومیه را از مهمترین برنامه‌ها برای بر‌طرف کردن بحران آب دریاچه ارومیه در سالهای آینده عنوان می‌کنند.

تراز آب درياچه اروميه در آخر ديماه سال جاري 1271 متر و 27سانتي متر از سطح درياهاي آزاد بوده كه نسبت به مدت مشابه سال گذشته 38 سانتي متر ديگر كاهش يافته است. اهش 38سانيتمتري تراز آب درياچه اروميه باعث پس روي آب از خشكي به ميزان 3/142 كيلومتر مربع شده و كسري حجم مخزن آن به 3/1 ميليارد مترمكعب رسيده است.{ تراز آب درياچه اروميه 38 سانتي متر ديگر كاهش يافت-9دی 1389- ایرنا}

سخن آخر اینکه ،مسئولان و دست اندرکاران این عرصه برای احیای این دریاچه باید بیش از گذشته تلاش نمایند وگوش به زنگ باشند که دوستداران طبیعت این منطقه و این دریاچه تا کی باید منتظر تیترهای ناخوشایندی  در روزنامه ها و خبر گزاری ها همچون 'اختلاف نظر در مورد آلودگی دریاچه ارومیه،دریاچه ارومیه 7 سال دیگر خشک می‌شود، آیا ارومیه بحرالمیت می‌شود؟ ،دریاچه ارومیه مي‌میرد! ،آخرین پرواز فلامینگوها بر فراز دریاچه ارومیه ،آخرین نفس‌های ارومیه ،دریاچه ارومیه در اغما ! ،دریاچه ارومیه به 12 تا 15 میلیون مترمکعب آب احتیاج دارد ،دریاچه ارومیه؛ هر سال شورتر از پارسال ،دریاچه ارومیه در آستانه مشکلی تازه ،آب دریاچه ارومیه بازهم کاهش یافت ،هزار فلامینگو دریاچه ارومیه را ترک کردند ،احتمال خشکی کامل دریاچه ارومیه ،حذف کامل سرخی دریاچه ارومیه سالها طول می‌کشد، شکوفه های جلبکی و باکتری 'هالوفیت' عامل سرخی دریاچه ارومیه ،نجات دریاچه ارومیه 10 میلیارد مترمکعب آب نیاز دارد ،دلایل رنگی شدن دریاچه ارومیه،آرتمیا تنها موجود زنده دریاچه ارومیه در خطر انقراض ،ریسمان بوروکراسی، پیچیده بر حلقوم دریاچه ارومیه ،رنگ سرخی که اسرار هویدا کرد! نکرد؟ ،دریاچه ارومیه به کما رفت! ،اتفاقی غیر منتظره ؛ دریاچه ارومیه سرخ شد ،دریاچه ارومیه تا 3 سال دیگر خشک می‌شود،بارور کردن زمینی ابرها بهترین راه نجات دریاچه ارومیه است ،دریاچه ارومیه؛ زخم کهنه‌ای که سر گشوده است،و...' روبرو خواهند شد. آيا در صورت ادامه بحران تا چند سال آينده امكان نجات درياچه اروميه وجود دارد؟ اينها سئوالاتي است مدت‌هاست ذهن‌ها را در برگرفته و پاسخي برايشان وجود ندارد.

اخیر مسئولان اعلام کردند که طرح جامع نجات دریاچه ارومیه اجرایی شده است که امیدواریم این روند برای نجات این دریاچه زیبا دیر نشده باشد.

... زنگ ها برای کی باید به صدا دربیاید که این دریاچه زیبا روز به روز به مرگ نزدیکتر می شود،بطوری که در سكوت وغربت غمناك آن می توان بوي مرگ را در سواحل آن به خوبي استشمام کرد ودرسرخي زلال آن می توان مرگ خاموشي را که به انتظار نشسته، می توان مشاهده نمود. 

* گزارش: موسی کاظم زاده